Siroz Nedir? Belirtileri, Evreleri ve Tedavisi

Sirozda karaciğerde ne olur?

Karaciğer, hasar gördüğünde kendini onarma yeteneği yüksek bir organdır. Ancak hasar yıllarca sürerse onarım süreci düzenli doku yerine bağ dokusu (skar) üretmeye başlar. Bu sürece fibrozis denir. Fibrozis ilerledikçe karaciğer düğümcükler hâlinde yeniden yapılanır, sertleşir ve içinden geçen kan akımı zorlaşır.

Bu iki sonuç sirozun tüm belirtilerini açıklar. Birincisi karaciğerin üretim işlevinin azalmasıdır: albümin, pıhtılaşma faktörleri ve safra üretimi bozulur. İkincisi kapı toplardamarı (portal ven) sisteminde basıncın artmasıdır; bu damar, bağırsak ve dalaktan gelen kanı karaciğere taşır. Basınç arttığında kan alternatif yollara yönelir ve yemek borusu ile midede varisler oluşur; karın boşluğunda sıvı birikir, dalak büyür.

Siroz neden olur?

• Kronik hepatit B: Ülkemizde sirozun önde gelen nedenlerindendir; etkili antiviral tedavi ile ilerleme büyük ölçüde durdurulabilir.
• Metabolik karaciğer yağlanması (MASLD): Obezite ve tip 2 diyabetin artışıyla birlikte hızla yükselen bir nedendir.
• Alkol: Miktar ve süreye bağlı olarak karaciğerde yağlanmadan hepatite, oradan siroza uzanan bir zincir oluşturur.
• Kronik hepatit C: Günümüzde büyük ölçüde tedavi edilebilir hâle gelmiştir; tedavi edilmediğinde siroza ilerler.
• Otoimmün karaciğer hastalıkları: Otoimmün hepatit, primer biliyer kolanjit ve primer sklerozan kolanjit.
• Kalıtsal metabolik hastalıklar: Hemokromatoz, Wilson hastalığı ve alfa-1 antitripsin eksikliği.
• Safra yolu hastalıkları ve kalp kaynaklı nedenler: Uzun süreli safra akımı tıkanıklığı ve sağ kalp yetmezliği de siroza yol açabilir.

Siroz belirtileri nelerdir?

Kompanse dönemde belirtiler silik olabilir: halsizlik, çabuk yorulma, iştahsızlık, hafif kilo kaybı. Bu dönem yıllarca sürebilir ve hastalık ancak rutin tetkiklerde saptanabilir.

Muayenede dikkat çeken bulgular şunlardır: avuç içlerinde kızarıklık, deride örümceksi damarlanmalar, tırnak değişiklikleri, erkeklerde meme dokusunda büyüme, dalak büyümesi ve kolay morarma.

Dekompanse dönemde tablo netleşir:

• Karında su toplanması (asit): Bel çevresinde hızlı büyüme, kilo artışı ve nefes darlığı.
• Sarılık: Gözlerde ve deride sararma, koyu idrar.
• Varis kanaması: Kanlı kusma veya siyah, katran kıvamında dışkı; acil bir tablodur.
• Hepatik ensefalopati: Uykuya eğilim, gece-gündüz düzeninin bozulması, unutkanlık, ellerde çırpınma tarzı titreme, ileri evrede bilinç kaybı.
• Bacaklarda şişme: Albümin düşüklüğü ve sıvı dengesindeki bozulmaya bağlıdır.

Siroz nasıl teşhis edilir?

• Kan testleri: Albümin, bilirubin, INR, trombosit sayısı ve karaciğer enzimleri. Trombosit düşüklüğü, portal basınç artışının erken ve değerli bir ipucudur.
• Karaciğer sertliği ölçümü (elastografi): Fibrozisin derecesini iğnesiz olarak gösterir; siroz tanısında yaygın kullanılır.
• Görüntüleme: Ultrason karaciğer yüzeyindeki düzensizliği, dalak büyümesini ve karındaki sıvıyı gösterir; tomografi ve MR ileri değerlendirmede kullanılır.
• Endoskopi: Yemek borusu ve mide varislerinin varlığını ve kanama riskini belirler.
• Karaciğer biyopsisi: Tanının klinik ve görüntüleme ile netleştiği hastalarda gerekmez; neden belirsizse veya birden fazla hastalık düşünülüyorsa yapılır.
• Evreleme skorları: Child-Pugh ve MELD skorları hastalığın ağırlığını ve nakil önceliğini belirlemede kullanılır.

Siroz tedavisi var mı?

Sirozda tedavi üç başlıkta yürür ve üçü de birlikte yürütülmelidir.

• Nedene yönelik tedavi: Hepatit B'nin baskılanması, hepatit C'nin tedavisi, alkolün tümüyle bırakılması, kilo kaybı ve metabolik kontrol. Bu adım, ilerlemeyi durdurmanın ve kısmi geri dönüşü sağlamanın tek yoludur.
• Komplikasyonların yönetimi: Karın suyunda tuz kısıtlaması ve idrar söktürücüler; varislerde kanamayı önleyici ilaçlar veya endoskopik bantlama; ensefalopatide bağırsak temizleyici tedaviler.
• Karaciğer nakli: İleri evre sirozda ve seçilmiş karaciğer kanseri olgularında tek kalıcı çözümdür. Değerlendirme, nakil ekibi bulunan merkezlerde yapılır.

Sirozda hangi taramalar yapılır?

• Karaciğer kanseri taraması: Altı ayda bir karaciğer ultrasonu önerilir; bazı merkezlerde AFP düzeyi de eklenir. Amaç tümörü tedavi edilebilir evrede yakalamaktır.
• Varis taraması: Endoskopi ile yapılır. Karaciğer sertliği düşük ve trombosit sayısı yüksek olan seçilmiş hastalarda endoskopi ertelenebilir; bu karar ölçüm sonuçlarına göre verilir.
• Kemik sağlığı ve beslenme durumu: Kas kütlesi kaybı ve kemik erimesi sirozda sık görülür ve izlenmelidir.
• Aşılar: Hepatit A ve B, grip ve zatürre aşıları önerilir.

Sirozda beslenme nasıl olmalı?

Sirozda beslenme, tedavinin ihmal edilen ama sonucu doğrudan etkileyen parçasıdır.

• Protein kısıtlaması yapılmaz: Eski bir uygulama olan protein kısıtlaması bugün önerilmemektedir; kas kaybını önlemek için yeterli protein alımı gerekir.
• Gece ara öğünü: Sirozlu hastalarda açlık süresi kısaltılmalıdır; yatmadan önce alınan küçük bir karbonhidrat-protein ara öğünü kas yıkımını azaltır.
• Tuz: Karında su toplanması varsa tuz alımı belirgin şekilde azaltılır. Gizli tuz kaynaklarına dikkat edilmelidir.
• Alkol: Nedeni ne olursa olsun tümüyle bırakılmalıdır.
• Öğün düzeni: Az ve sık öğünler, tek seferde büyük porsiyondan daha iyi tolere edilir.

Sirozun komplikasyonları nasıl yönetilir?

Dekompanse dönemde tedavi, her komplikasyona ayrı ayrı yaklaşmayı gerektirir.

• Karında su toplanması (asit): Tuz kısıtlaması ve idrar söktürücü ilaçlarla yönetilir. Yanıt alınamayan hastalarda sıvının iğneyle boşaltılması ve seçilmiş olgularda portal basıncı düşüren girişimler gündeme gelir.
• Karın zarı enfeksiyonu (spontan bakteriyel peritonit): Asiti olan hastada ateş, karın ağrısı, bilinç değişikliği veya böbrek işlevlerinde bozulma bu tabloyu düşündürür. Tanı, karın sıvısından örnek alınarak konur; gecikmeden antibiyotik başlanması gerekir.
• Varis kanaması: Kanamayı önlemek için beta blokerler veya endoskopik bantlama kullanılır. Kanama geliştiğinde tedavi acil endoskopi ile yapılır.
• Hepatik ensefalopati: Bağırsakta amonyak üretimini azaltan laktüloz ve emilmeyen antibiyotiklerle tedavi edilir. Tetikleyicilerin (enfeksiyon, kabızlık, kanama, sıvı-elektrolit bozukluğu, uygunsuz ilaç) bulunup düzeltilmesi tedavinin ayrılmaz parçasıdır.
• Böbrek işlev bozukluğu: Sirozda böbrek yetmezliği ciddi bir dönüm noktasıdır; iltihap giderici ağrı kesicilerden ve gereksiz idrar söktürücü artışından kaçınmak koruyucudur.

Sirozlu hastanın günlük yaşamı nasıl olmalı?

Siroz tanısı, günlük yaşamın tümüyle kısıtlanmasını gerektirmez. Kompanse dönemdeki hastalar çalışmaya, seyahat etmeye ve düzenli fiziksel aktiviteye devam edebilir. Hafif-orta şiddette egzersiz kas kütlesini koruduğu için önerilir.

Dikkat edilmesi gereken noktalar bellidir: alkolün tümüyle bırakılması, hekime danışmadan ilaç ve bitkisel ürün kullanılmaması, aşıların tamamlanması, ağız ve diş sağlığının ihmal edilmemesi ve kontrollere düzenli gelinmesi. Ensefalopati atağı geçirmiş hastaların araç kullanımı konusunda hekimleriyle görüşmesi gerekir. Ayrıca ani kilo artışı, karın çevresinde büyüme, uykuya eğilim ve dışkı renginde değişiklik gibi bulguların erken haber verilmesi, hastaneye yatış gerektiren tabloların önlenmesinde belirleyicidir.

Sirozda yaşam beklentisi nasıl değerlendirilir?

Bu soruya tek bir sayıyla yanıt vermek doğru olmaz. Seyir; sirozun nedenine, kompanse mi dekompanse mi olduğuna, komplikasyonların varlığına, hastanın diğer hastalıklarına ve en önemlisi nedene yönelik tedavinin uygulanıp uygulanmadığına bağlıdır. Kompanse sirozda hastalar uzun yıllar sorunsuz yaşayabilir; dekompanse döneme geçiş beklentiyi belirgin biçimde değiştirir ve nakil değerlendirmesini gündeme getirir. Bu nedenle en anlamlı hedef, hastalığın kompanse dönemde tutulmasıdır.