Kolonoskopi Nedir? Öncesi Diyet, Hazırlık ve İşlem Süresi

Kolonoskopi neden yapılır?

Kolonoskopi, kalın bağırsağın iç yüzeyini doğrudan gören ve aynı anda müdahale edebilen tek yöntemdir. Kolon kanserlerinin büyük bölümü yıllar içinde iyi huylu poliplerden gelişir; bu polipler kolonoskopi sırasında çıkarıldığında kanserin gelişmesi engellenmiş olur. Kolonoskopiyi diğer tetkiklerden ayıran özellik budur: hem tanı koyar hem de hastalığı önler.

• Tarama: Belirtisi olmayan kişilerde kolorektal kanseri ve öncü poliplerini erken saptamak için yapılır.
• Makattan kanama: Kanamanın kaynağının hemoroid mi yoksa daha yukarıdaki bir lezyon mu olduğunu ayırt eder.
• Alışkanlık değişikliği: Yeni başlayan ve süregelen kabızlık, ishal ya da dışkı kalibresinde incelme araştırılır.
• Demir eksikliği anemisi: Nedeni bulunamayan kansızlıkta bağırsak kaynaklı gizli kanama aranır.
• İltihabi bağırsak hastalıkları: Ülseratif kolit ve Crohn hastalığının tanısı, yaygınlığı ve tedaviye yanıtı biyopsilerle değerlendirilir.
• Gaitada gizli kan testi pozitifliği: Tarama testi pozitif çıkan herkeste kolonoskopi ile doğrulama gereklidir.

Kolonoskopi kaç yaşında yaptırılmalı?

Güncel kılavuzlar, ortalama riskli kişilerde kolorektal kanser taramasının 45 yaşında başlamasını önermektedir; bu yaş sınırı, genç yaş gruplarında artan kolon kanseri sıklığı nedeniyle daha önce kullanılan 50 yaşından öne çekilmiştir. Türkiye'de Sağlık Bakanlığı'nın yürüttüğü ulusal tarama programı ise 50-70 yaş aralığında iki yılda bir gaitada gizli kan testi ve on yılda bir kolonoskopi üzerine kuruludur.

Risk taşıyan kişilerde bu yaşlar beklenmez. Birinci derece yakınında kolon kanseri veya ileri polip olanlarda, ailesel polipoz ve Lynch sendromu gibi kalıtsal sendromlarda, uzun süreli ülseratif kolit veya Crohn hastalığı olanlarda tarama daha erken başlar ve daha sık tekrarlanır. Yaşı ne olursa olsun makattan kanama, açıklanamayan kansızlık veya bağırsak alışkanlığında kalıcı değişiklik olan bir kişide kolonoskopi bir tarama değil, tanısal bir gerekliliktir.

Kolonoskopi öncesi ne yenir, hazırlık nasıl yapılır?

Kolonoskopinin kalitesini belirleyen tek en önemli etken bağırsak temizliğidir. Bağırsakta kalan dışkı artığı, birkaç milimetrelik düz poliplerin gözden kaçmasına neden olur; hazırlık yetersizse işlemin tekrarlanması gerekir. Bu nedenle hazırlık talimatları harfiyen uygulanmalıdır.

• Son 3-5 gün: Çekirdekli meyveler (üzüm, incir, çilek), kuruyemiş, mısır, susam, tam tahıllı ekmek ve lifli sebzeler diyetten çıkarılır. Bu tanecikler kolonoskop kanalını tıkayabilir.
• İşlemden bir gün önce: Katı gıda alınmaz. Yalnızca berrak sıvılar tüketilir: su, açık çay, şekerli limonata, posasız elma suyu, berrak et suyu, jöle. Süt, ayran, koyu meyve suları ve kırmızı-mor renkli içecekler bağırsak içinde kan izlenimi verebileceği için içilmez.
• Bağırsak temizleyici: Verilen çözeltinin bölünmüş doz olarak alınması (yarısı akşam, kalan yarısı işlemden 4-6 saat önce) hazırlığın kalitesini belirgin şekilde artırır. Çözelti soğuk ve yavaş içildiğinde bulantı daha az olur.
• Sıvı alımı: Hazırlık sırasında bol sıvı içilmesi, hem temizliği kolaylaştırır hem de sıvı kaybına bağlı halsizliği önler.
• İlaç düzenlemesi: Demir hapları 5-7 gün önce kesilir. Kan sulandırıcı ilaçlar yalnızca ilacı yazan hekimin onayıyla düzenlenir; kendi kararınızla bırakmayın.
• Hedef: Tuvalete giderken gelen son sıvının içinde parça bulunmayan, açık sarı ve berrak olması hazırlığın yeterli olduğunu gösterir.

Kolonoskopi nasıl yapılır ve kaç dakika sürer?

Hasta sol yanına yatırılır, damar yolu açılır ve nabız, tansiyon, oksijen düzeyi izlemeye alınır. Sedasyon verildikten sonra esnek kolonoskop makattan ilerletilerek kalın bağırsağın sonuna, çoğu zaman ince bağırsağın son bölümüne kadar ulaşılır. Asıl inceleme cihaz geri çekilirken yapılır; kıvrımların arkasının görülebilmesi için bağırsak içine karbondioksit verilir. Görülen polipler aynı seansta çıkarılır, şüpheli alanlardan biyopsi alınır.

İncelemenin kendisi genellikle 15-45 dakikadır. Bağırsak temizliği iyi olduğunda süre kısalır; çok sayıda veya büyük polip çıkarılması gerektiğinde 1 saati bulabilir. Kayıt, hazırlık ve uyanma dahil hastanede geçirilen toplam süre çoğu hastada 2-4 saattir.

Kolonoskopi acı verir mi?

Bu, hastaların en sık sorduğu ve işlemi erteleme nedeni olan sorudur. Türkiye'deki merkezlerin büyük çoğunluğunda kolonoskopi sedasyon altında yapılmaktadır; hasta işlem boyunca uyur, ağrı duymaz ve çoğu kişi işlemi hatırlamaz. Bu, ameliyatlardaki genel anesteziden farklı olarak hastanın kendi solunumunun devam ettiği bir uyku halidir.

Sedasyonsuz yapıldığında beklenen his ağrıdan çok gerilme ve krampdır; bu his cihaz bağırsak köşelerinden geçerken artar ve geçtikten sonra kaybolur. Karın ameliyatı geçirmiş olmak veya bağırsakların uzun ve kıvrımlı olması işlemi zorlaştırabilir. İşlemde hava yerine karbondioksit kullanılması, sonrasındaki şişkinlik hissini belirgin şekilde azaltır.

Kolonoskopinin riskleri nelerdir?

Kolonoskopi güvenli bir işlemdir, ancak girişimsel bir işlemdir ve riskleri vardır. Tanısal kolonoskopide ciddi komplikasyon sıklığı binde bir düzeyinde bildirilmektedir; polip çıkarılan işlemlerde bu oran bir miktar yükselir. Riskler, kolon kanserinin önlenmesinden elde edilen yararla birlikte değerlendirilir.

• Kanama: En sık görülen komplikasyondur ve neredeyse tamamı polip çıkarılan bölgeden kaynaklanır. İşlem sırasında ortaya çıkabileceği gibi günler sonra da görülebilir; çoğu ek bir endoskopiyle durdurulur.
• Delinme: Nadirdir ancak ciddidir; bağırsak duvarındaki yırtık genellikle ameliyat gerektirir. Riski artıran durumlar ileri yaş, divertikül hastalığı, yaygın yapışıklık ve büyük polip çıkarılmasıdır.
• Sedasyona bağlı sorunlar: Solunum baskılanması, tansiyon düşüklüğü ve ritim değişiklikleri görülebilir; uyku apnesi, kalp ve akciğer hastalığı olanlarda risk artar.
• Hazırlığa bağlı sorunlar: Müshil çözeltiler bulantı, kusma ve sıvı-tuz dengesizliği yapabilir; böbrek ve kalp yetmezliği olan hastalarda ilaç seçimi buna göre yapılır.
• Gözden kaçma: Yetersiz bağırsak temizliğinde küçük polipler görülemeyebilir; bu, işlemin en sık karşılaşılan sınırlılığıdır ve hazırlık kurallarına uyulmasının asıl nedenidir.

İşlemden sonra saatler içinde artan karın ağrısı, karında sertleşme, ateş, bol miktarda kanama veya baygınlık hissi gelişirse acil servise başvurulmalıdır.

Kolonoskopi sonrası ne yenir, sonuç ne zaman çıkar?

Sedasyonun etkisi geçtikten sonra, aksi söylenmedikçe aynı gün normal beslenmeye dönülebilir. İlk öğünde çorba, yoğurt ve haşlanmış gıdalar gibi hafif seçenekler tercih edilir; hazırlık sırasında kaybedilen sıvının yerine konması için bol su içilmesi önerilir. Şişkinlik ve gaz çıkarma isteği, işlem sırasında verilen gazın atılmasıyla birkaç saat içinde geçer. Sedasyon uygulanan gün araç kullanılmaz.

Endoskopik bulgular ve rapor işlemin hemen ardından hastaya verilir. Biyopsi alınmış veya polip çıkarılmışsa patoloji sonucu genellikle 5-10 iş gününde tamamlanır. Bir sonraki kolonoskopinin ne zaman yapılacağı; çıkarılan polip sayısı, boyutu ve patoloji tipine göre belirlenir. Hiç polip saptanmayan ortalama riskli bir kişide kontrol aralığı uzun tutulurken, çok sayıda veya ileri patolojili polip çıkarılan hastalarda daha sık izlem gerekir.