İshal: Nedenleri, Belirtileri ve Tedavi Yöntemleri

İshal (diyare), sulu dışkılama, dışkı miktarında artma ya da dışkılama sıklığında artma olarak tanımlanır. İshalli kişiler günde 200 gramdan fazla dışkılar ve bunun büyük bölümü sıvı hâldedir; kolera gibi çok ağır tablolarda günde on litreyi aşan sıvı kaybı görülebilir. Dünya Sağlık Örgütü, günde üç veya daha fazla sayıda sulu dışkılamayı ishal olarak tanımlamaktadır. İshal tek başına bir hastalık değil, birçok farklı nedene bağlı olarak ortaya çıkabilen bir semptomdur.

İshal, dünya genelinde beş yaşından küçük çocuklarda önde gelen ölüm nedenlerinden biri olmayı sürdürmekte ve her yıl yüz binlerce çocuğun ölümüne yol açmaktadır. Aşılama, temiz suya erişim ve oral rehidrasyonun yaygınlaşmasıyla bu sayı geçmiş on yıllara göre belirgin şekilde azalmıştır; yine de özellikle iki yaşından küçük çocuklarda ishal hayati tehlike oluşturabilir.

İshal Belirtileri Nelerdir?

İshalin genel belirtileri şunlardır:

• Sıvı Dışkılama
• Acil Dışkılama İsteği: Büyük abdestini tutamama şeklinde de görülebilir.
• Fazla Dışkılama
• Susuzluk
• Bulantı ve Kusma
• Ateş Yükselmesi
• Halsizlik
• Karın Bölgesinde Ağrı ve Gaz

Bu belirtiler ishalin şiddetine göre sıralanabilir. Az miktarda sıvı kaybedildiğinde (vücut ağırlığının ortalama %4'ü) susuzluk ortaya çıkar. Orta derecede sıvı kaybında (vücut ağırlığının %7-8'i) ağızda kuruma, idrar miktarında azalma ve huzursuz bir ruh hâli görülür. Fazla sıvı kaybında ise (vücut ağırlığının %10'u) belirtiler şiddetlenir.

İshalin Nedenleri

İshalin birçok nedeni bulunur; insan sağlığı açısından en önemli nedenler enfeksiyöz hastalıklardır. Beş yaşından küçük çocuklarda hastaneye yatışa yol açan ishalin yaklaşık %40'ından rotavirüs sorumlu tutulmuştur; rotavirüs aşısının yaygınlaştığı ülkelerde bu oran belirgin şekilde gerilemiş, norovirüs öne çıkmıştır. İshal, bağırsağa gelen sıvının emilebilenden fazla olması ya da bağırsaktan sıvı salgılanmasının artması sonucu ortaya çıkar: yemekler kalın bağırsağa ulaşmadan önce sindirilmiş ve sıvı hâldedir; kalın bağırsak bu sıvıyı emerek kalan malzemeyi yarı katı hâle getirir. İnce ya da kalın bağırsak zarar görmüş veya iltihaplıysa su emilimi bozulur, salgılanma artar ve sulu dışkı oluşur.

İshalin en sık görülen nedeni viral enfeksiyon veya bakteriyel toksinlerdir; sağlıklı bir kişi viral bir enfeksiyon nedeniyle ishal olduğunda genellikle birkaç günde, en fazla bir haftada iyileşir. Buna karşın hastalıklı veya kötü beslenen kişilerde ishal ciddi su kaybına yol açabilir ve tedavi edilmediği takdirde hayati tehlike oluşturabilir. İshalin nedenleri arasında dizanteri, kolera, botulizm veya Crohn hastalığı gibi kronik durumlara işaret eden ciddi hastalıklar da bulunur. Apandisit hastalarında genelde ishal görülmese de apandis patlamasının sık görülen bir belirtisidir. Laktoza toleranssız olan kişilerde de beslenme ishal nedeni olabilir. C vitamini veya magnezyumun fazla miktarda alınması da ishale yol açabilir.

İshal Hangi Durumlarda ve Kimlerde Tehlikelidir?

Aşağıdaki durumlarda ishal daha tehlikeli olabilir ve dikkatle değerlendirilmelidir:

• Bebeklerde İshal: İshal ortaya çıktıktan sonra beslenmesi kesilen bebekler, en az iki kez kusanlar, günde 6-7 defa sulu dışkılayan bebekler ve 1 yaşından küçükler çok fazla sıvı kaybeder ve daha fazla risk altındadır.
• Küçük Çocuklarda Orta Derece veya Şiddetli İshal
• Kanla Karışık İshal
• İki Haftadan Uzun Süren İshal
• Genel Hastalıkla İlintili İshal: Kramp yapmayan karın ağrısı ve kilo kaybıyla birlikte seyreden ishal.
• Seyahat İshali: Az gelişmiş ülkelere seyahat edenlerde, parazit gibi alışık olunmayan enfeksiyonlara yakalanma olasılığı daha yüksektir.
• Yiyecek Hazırlayanlarda İshal: Başkalarına bulaştırma olasılığı daha yüksektir.
• Hastane, Çocuk Bakım, Geriyatrik veya Rehabilitasyon Merkezlerinde Görülen İshal

İshal Tedavisi

İshal tedavisinde temel hedef, dengeli elektrolitlerle vücudun su oranını korumaktır; bu yaklaşım ishalin her türü, hatta dizanteri için dahi en uygun tedavidir. Elektrolitle dengelemeden bol miktarda su içmek elektrolit dengesizliğine ve ender de olsa ölümcül olabilen su zehirlenmesine yol açabilir.

• Düzenli, Sık ve Küçük Öğünler: Yemekler çok hızlı yenmemeli ve içilmemelidir.
• Damardan Sıvı Verilmesi: Özellikle çocuklarda su kaybı hayati tehlike yaratabilir ve damar yoluyla sıvı verilmesi gerekebilir.
• Oral Rehidrasyon Terapisi: Kaybedilen sıvı ve mineralleri yerine koymak için glukoz ile elektrolitleri doğru oranlarda içeren oral rehidrasyon solüsyonu (ORS) kullanılır. Hazır ORS paketleri ambalajında belirtilen miktarda temiz suyla, başka madde eklenmeden hazırlanmalıdır; yalnız tuzlu veya yalnız şekerli su ORS değildir ve yanlış oranlarda hazırlanan karışımlar tehlikeli elektrolit bozukluklarına yol açabilir.
• Bağırsak Hareketlerini Yavaşlatan İlaçlar: Loperamid gibi ilaçlar bağırsak hareketlerini yavaşlatarak dışkılama sayısını azaltır. Ancak ateş, kanlı dışkı veya ağır karın ağrısıyla seyreden ishalde, iltihabi bağırsak hastalığı alevlenmesinde ve küçük çocuklarda kullanılmamalıdır; bu durumlarda hastalığın süresini uzatabilir, toksinlerin bağırsakta kalmasına ve toksik megakolon gibi ciddi tablolara yol açabilir. Bu ilaçlar sıvı-elektrolit tedavisinin yerini tutmaz ve hekim önerisi olmadan kullanılmamalıdır.
• Antibiyotikler: İshalin bir bakteriden kaynaklandığından şüpheleniliyorsa ve kişi tıbben hastaysa gerekebilir; parazit kaynaklı ishal (örneğin giardiyaz) de uygun antibiyotik gerektirir. Antibiyotikler rutin olarak kullanılmaz, çünkü ishalin nedeni nadiren bakteriyeldir ve kullanımları bağırsak florasını bozarak ishali kötüleştirebilir. Clostridium difficile'e bağlı ishal ve psödomembranöz kolit sıklıkla antibiyotik kullanımı sonucu meydana gelir.
• Beslenme Düzenlemesi: Çölyak hastaları buğday ürünlerinden kaçınmalıdır. Spastik kolon sendromu (irritabl bağırsak sendromu) olan hastalar, ishale yol açan gastrokolik reflekse aşırı tepkiyi azaltmak için diyetlerini değiştirebilir; çözünür lifli gıdalar tüketmek, süt ürünleri yerine soya ve pirinç ürünleri kullanmak, düzenli ve küçük öğünler yemek belirtileri azaltmaya yardımcı olur. Kırmızı et, yağlı veya kızartma yemekler, süt ürünleri, çikolata, kahve, alkol ve gazlı içeceklerden kaçınılmalı veya bunlar en aza indirilmelidir.
• Hijyen ve İzolasyon: Hastalığın yayılmasını engeller.
• Çinko Desteği: Dünya Sağlık Örgütü, akut ishali olan beş yaş altı çocuklarda oral rehidrasyona ek olarak 10-14 gün çinko verilmesini önerir; bu uygulamanın ishalin süresini ve dışkı miktarını azalttığı gösterilmiştir. Öneri çocukluk çağı ishaline özgüdür ve erişkinler için aynı kanıt düzeyi bulunmamaktadır.

İshale İyi Gelen Yiyecekler

İshal süresince alkol, kafein, baharatlı gıdalar, yağlı gıdalar ve yüksek oranda lif içeren gıdalardan uzak durulması genellikle önerilir. Beslenmenin tamamen kesilmesi ise doğru değildir; özellikle çocuklarda erken dönemde normal beslenmeye dönmek iyileşmeyi hızlandırır ve emzirilen bebeklerde emzirmeye ara verilmemelidir. İyi tolere edilen besinler arasında düşük lifli pirinç, muz, elma püresi, haşlanmış patates, yoğurt ve tuzlu çorbalar sayılabilir. Aşağıdaki öneriler, sıvı-elektrolit tedavisinin yerini tutmayan destekleyici uygulamalardır.

• Pirinç: Dışkının sertleşmesini sağlamak ve normale döndürmek için düşük lifli, bağlayıcı gıdaların tüketilmesi önerilir; beyaz pirinç düşük lif içeriğiyle bu kategoriye girer ve ishali bastırmak için kullanılabilir.
• Muz: Hafif ve sindirimi kolay bir meyve olan muz ishale iyi gelen yiyecekler arasındadır; ishal sırasında kaybedilen potasyum muzda bol miktarda bulunur.
• Elma Püresi: Elmanın içerdiği çözünür lif olan pektin, dışkı kıvamının toparlanmasına katkıda bulunabilir. Halk arasında yaygın olarak önerilen elma sirkesinin ishal üzerindeki etkisine dair güvenilir bir bilimsel kanıt bulunmamaktadır; asidik yapısı nedeniyle mide şikâyetlerini artırabileceği için önerilmez.