FibroScan Nedir? Nasıl Yapılır, Sonucu Ne Anlama Gelir?

FibroScan nasıl çalışır?

Karaciğer hasar gördüğünde, onarım sürecinde dokuda bağ dokusu birikir; bu birikime fibrozis denir ve ilerlediğinde siroza dönüşür. Fibrozisin en önemli fiziksel sonucu, karaciğerin giderek sertleşmesidir. FibroScan bu sertliği doğrudan ölçer.

Cihazın probu, ciltten karaciğere doğru düşük frekanslı, kısa bir titreşim gönderir. Bu titreşim doku içinde bir dalga oluşturur ve dalganın yayılma hızı ölçülür. Fizik kuralı basittir: doku ne kadar sertse dalga o kadar hızlı ilerler. Cihaz bu hızı kilopaskal (kPa) cinsinden bir sertlik değerine çevirir.

Aynı ölçüm sırasında ultrason sinyalinin ne kadar zayıfladığı da hesaplanır ve bundan CAP değeri elde edilir. CAP, karaciğerdeki yağ miktarı hakkında bilgi verir. Böylece tek bir ölçümde iki ayrı soru yanıtlanır: karaciğer ne kadar sert ve ne kadar yağlı.

FibroScan hangi hastanelerde var?

Bu, hastaların en sık sorduğu sorulardan biridir ve dürüst yanıtı şudur: FibroScan her sağlık kuruluşunda bulunmaz. Cihaz, karaciğer hastalıklarının düzenli olarak izlendiği merkezlerde konumlandırılır. Pratikte:

• Üniversite hastaneleri ile eğitim ve araştırma hastaneleri: Gastroenteroloji veya enfeksiyon hastalıkları kliniklerinde çoğunlukla bulunur.
• Özel hastaneler ve merkezler: Karaciğer hastalıklarıyla ilgilenen bölümü olan kuruluşlarda bulunabilir; standart bir donanım değildir.
• Küçük ilçe hastaneleri ve aile sağlığı merkezleri: Genellikle bulunmaz; bu merkezlerden karaciğer izlemi için üst basamağa yönlendirme yapılır.
• Bazı merkezlerdeki alternatif: Elastografi ölçümü, bazı hastanelerde ayrı bir cihaz yerine ultrason cihazlarına entegre yazılımla (shear wave elastografi) radyoloji bölümünde yapılır; ölçüm birimi benzerdir ancak eşik değerler cihaza göre değişebilir.

En doğru yol, başvurmayı düşündüğünüz hastanenin gastroenteroloji polikliniğini telefonla arayarak cihazın bulunup bulunmadığını, randevu koşullarını ve ölçüm için hangi bölümün istem yapması gerektiğini sormaktır. Bazı merkezlerde ölçüm yalnızca o hastanede izlenen hastalara yapılmakta, bazılarında ise dış istemle randevu verilmektedir.

FibroScan kimlere yapılır?

• Karaciğer yağlanması: Yağlanmanın basit yağlanma düzeyinde mi kaldığı, yoksa fibrozisin başlamış mı olduğu ayrımı için kullanılır; izlem sıklığı bu sonuca göre belirlenir.
• Kronik hepatit B ve C: Fibrozis evresi, tedavi başlama kararında ve tedavi sonrası izlemde önemlidir.
• Alkole bağlı karaciğer hastalığı: Karaciğerin ulaştığı hasar düzeyini değerlendirmede kullanılır.
• Açıklanamayan karaciğer enzim yüksekliği: Süregelen ALT, AST veya GGT yüksekliğinde ileri fibrozis olup olmadığının araştırılmasına katkı verir.
• Siroz izlemi: Yüksek sertlik değerleri, portal hipertansiyon ve yemek borusu varisi riski açısından ileri değerlendirme gerekliliğine işaret edebilir.

Ölçüm, karaciğer hastalığı olmayan ve risk faktörü bulunmayan kişilerde rutin bir tarama testi değildir. Kimin ölçüm yaptıracağına; enzim yüksekliği, ultrasonda saptanan yağlanma, diyabet, obezite, viral hepatit taşıyıcılığı ve alkol kullanımı gibi risk etkenleri değerlendirilerek karar verilir.

FibroScan ile diğer yöntemler arasındaki fark nedir?

Karaciğer fibrozisini değerlendiren yöntemler birbirinin rakibi değil, birbirini tamamlayan basamaklardır.

• Klasik ultrason: Karaciğerin boyutunu, yağlanmanın varlığını, kitleleri ve siroza bağlı yapısal değişiklikleri gösterir; ancak fibrozis derecesini sayısal olarak ölçemez.
• Kan testlerine dayalı skorlar: Yaş, trombosit sayısı ve karaciğer enzimlerinden hesaplanan skorlar ek bir cihaz gerektirmez ve ilk basamakta ileri fibrozis olasılığını düşük ya da yüksek olarak ayırmakta kullanılır. Ara değerlerde FibroScan gibi bir ölçüm gerekir.
• Ultrasona entegre elastografi (shear wave): Radyoloji bölümlerinde ultrason cihazı üzerinden yapılır; ölçüm mantığı benzerdir, ancak eşik değerler cihaza ve yönteme göre değişir, bu nedenle farklı cihazların sonuçları doğrudan birbirinin yerine kullanılmaz.
• Manyetik rezonans elastografi: Daha az merkezde bulunur ve daha uzun sürer; buna karşılık obezite ve karında sıvı gibi FibroScan'i zorlaştıran durumlarda ölçüm alınabilir.
• Karaciğer biyopsisi: Doku düzeyinde bilgi veren tek yöntemdir; girişimsel olduğu için yalnızca diğerlerinin yetmediği durumlarda istenir.

Pratikte izlenen sıra çoğunlukla şudur: önce kan testlerine dayalı bir skorla risk sınıflandırılır, ara ve yüksek risk grubunda FibroScan yapılır, sonuç klinik tabloyla çelişiyorsa ya da tanı belirsizse biyopsi gündeme gelir.

FibroScan sonucu ne anlama gelir?

Rapor genellikle iki temel sayı içerir. Sertlik değeri (kPa) fibrozis derecesi hakkında, CAP değeri (dB/m) yağlanma miktarı hakkında bilgi verir. Ancak bu sayıların yorumu göründüğü kadar basit değildir ve üç noktanın bilinmesi gerekir.

• Eşik değerler hastalığa göre değişir: Kronik hepatit B için ileri fibrozisi düşündüren bir değer ile karaciğer yağlanması için aynı anlama gelen değer aynı değildir. Sonucun, hastalığın nedeni bilinmeden yorumlanması hataya açıktır.
• Sonuç bir olasılık ifadesidir: Ölçüm, fibrozis evresini kesin olarak söylemekten çok belirli bir evrenin olasılığını gösterir. Düşük ve yüksek uçlardaki değerler daha güvenilirken, ara değerler çoğu zaman ek inceleme gerektirir.
• Güvenilirlik göstergeleri okunmalıdır: Raporda yer alan geçerli ölçüm sayısı, başarı oranı ve ölçümlerin dağılım genişliği (IQR/medyan oranı), sonucun ne kadar tutarlı olduğunu gösterir. Bu göstergeler kötüyse ölçüm tekrarlanmalıdır.

Tek bir ölçümden daha değerli olan, aynı koşullarda tekrarlanan ölçümlerin zaman içindeki seyridir. Tedaviyle gerileyen ya da yıllar içinde artan bir eğilim, tek bir sayıdan çok daha fazla bilgi taşır.

FibroScan'in sınırları ve riskleri nelerdir?

Ölçümün kendisi iğne, ilaç ve radyasyon içermez; işleme bağlı bilinen bir fiziksel yan etki bildirilmemiştir. Bu, yöntemin risksiz olduğu anlamına gelmez: FibroScan'in gerçek riski işlemde değil, sonucun yanlış yorumlanmasındadır.

Karaciğer sertliğini fibrozis dışındaki nedenler de artırabilir. Akut hepatit ve belirgin enzim yüksekliği, safra yollarının tıkanması, kalp yetmezliğine bağlı olarak karaciğerde kan göllenmesi, yoğun alkol kullanımı ve ölçümün tok karnına yapılması sertlik değerini gerçekte olduğundan yüksek gösterir. Bu durumların bilinmediği bir hastada sonuç, olmayan bir siroz izlenimi yaratabilir.

Ölçümün hiç yapılamadığı ya da güvenilmez olduğu durumlar da vardır. İleri derecede obezite, dar kaburga aralığı ve karında sıvı birikimi başlıca nedenlerdir; obez hastalarda daha derine ulaşan farklı bir prob kullanılması gerekebilir. Gebelerde ve vücuduna kalp pili gibi aktif tıbbi cihaz yerleştirilmiş kişilerde üretici ölçümü önermemektedir.

Son olarak, FibroScan bir tanı yöntemi değil bir ölçüm yöntemidir. Karaciğerin neden hasarlandığını, hepatit mi, otoimmün bir hastalık mı yoksa metabolik bir sorun mu olduğunu göstermez. Bu ayrım kan testleri, görüntüleme ve gerektiğinde karaciğer biyopsisi ile yapılır. FibroScan bu değerlendirmenin yerini almaz; onu tamamlar ve pek çok hastada biyopsi ihtiyacını ortadan kaldırır.