Demir Eksikliği Anemisi Nedir? Belirtileri ve Tedavisi

Demir Eksikliği Anemisi Nedir?

Demir eksikliği anemisi, vücuttaki demir depolarının tükenmesi sonucu kırmızı kan hücrelerinin yeterince hemoglobin üretememesiyle ortaya çıkan bir tablodur. Demir, kandaki oksijen taşıyıcı molekül olan hemoglobinin yapı taşıdır; eksikliğinde kırmızı kan hücreleri hem sayıca azalır hem de küçük ve soluk (mikrositik-hipokrom) hale gelir. Dünya genelinde en sık görülen anemi türüdür ve özellikle kadınlarda sık karşılaşılır.

Demir eksikliği tek başına bir tanı değil, altta yatan bir nedenin sonucudur. Bu nedenle demir eksikliği anemisi saptandığında asıl soru "neden demir eksik?" sorusudur; özellikle erişkin erkeklerde ve menopoz sonrası kadınlarda bu sorunun cevabı sıklıkla sindirim sisteminde aranır.

Demir Eksikliği Anemisi Neden Olur? Nedenleri Nelerdir?

Demir dengesi üç şekilde bozulur: alım yetersizliği, emilim bozukluğu veya kayıp artışı.

• Kanama kaynaklı kayıp: Erişkinde en sık nedendir. Ağır ve uzun adet kanamaları kadınlarda; sindirim sisteminden sızıntı tarzında, çoğu zaman gözle görülmeyen (gizli) kanamalar ise her iki cinsiyette önde gelen nedenlerdir.
• Emilim bozukluğu: Demir, öncelikle ince bağırsağın üst kısmında emilir. Çölyak hastalığı, önceki mide veya bağırsak ameliyatları ve kronik mide iltihabı emilimi azaltabilir.
• Yetersiz alım: Kırmızı et tüketiminin az olduğu beslenme biçimleri, büyüme çağı, hamilelik ve emzirme döneminde ihtiyacın artması.
• Helicobacter pylori enfeksiyonu: Mide mukozasında kronik iltihaba yol açarak hem emilimi bozar hem de mikro düzeyde kanamaya katkıda bulunabilir.
• Diğer nedenler: Kronik böbrek hastalığı ve düzenli kan bağışı gibi daha az sık etkenler de tabloya katkıda bulunabilir.

Açıklanamayan Demir Eksikliğinde Neden Gastroenteroloji Devreye Girer?

Bu, demir eksikliği anemisinin en önemli klinik yönüdür. Erişkin bir erkekte veya adet kanaması olmayan ya da menopoza girmiş bir kadında, beslenmeyle açıklanamayan demir eksikliği saptandığında ilk akla gelmesi gereken olasılık sindirim sisteminden kaynaklanan gizli, gözle görülmeyen bir kanamadır. Bu kanama; mide veya oniki parmak bağırsağı ülserinden, mide ya da kolon polibinden, özofajit ve gastritten, nadiren de mide veya kolon kanserinden kaynaklanabilir. Çölyak hastalığı ise kanama olmadan da, yalnızca emilimi bozarak demir eksikliğine yol açabilir.

Bu nedenle açıklanamayan demir eksikliği saptanan erişkin hastalarda gastroenteroloji değerlendirmesi ve genellikle hem üst (gastroskopi) hem de alt (kolonoskopi) sindirim sistemi endoskopisi önerilir. Amaç, kaynağı erken aşamada saptayıp hem anemiyi hem de altta yatan hastalığı tedavi etmektir. Standart endoskopilerde kaynak bulunamayan seçilmiş hastalarda ince bağırsağı görüntülemek için kapsül endoskopi gündeme gelebilir.

Demir Eksikliği Anemisi Belirtileri Nelerdir?

Belirtiler genellikle demir düzeyi yavaş yavaş düştüğü için sinsi seyirlidir ve vücut bir süre bu duruma uyum sağlar.

• Halsizlik, çabuk yorulma, güçsüzlük
• Nefes darlığı, çarpıntı, baş dönmesi
• Cilt ve mukozalarda solukluk
• Baş ağrısı, konsantrasyon güçlüğü
• Tırnaklarda kırılganlık, saç dökülmesinde artış
• Dilde yanma, ağız kenarlarında çatlaklar
• Buz, toprak veya nişasta gibi besin olmayan maddeleri yeme isteği (pika); demir eksikliğine özgü, nadir ama tanı koydurucu bir bulgudur
• Huzursuz bacak sendromu

Belirtilerin şiddeti hemoglobin düzeyinin ne kadar düştüğüne ve düşüşün hızına bağlıdır; yavaş gelişen anemide belirgin düşük değerlerde bile yakınma az olabilir.

Demir Eksikliği Anemisi Nasıl Teşhis Edilir?

Tanı basamaklı ilerler: önce aneminin varlığı ve tipi doğrulanır, sonra demir eksikliği doğrulanır, son olarak nedeni araştırılır.

• Tam kan sayımı: Hemoglobin düşüklüğü ve kırmızı kan hücrelerinin küçük (mikrositer) olması ilk ipucudur.
• Ferritin: Vücuttaki demir depolarını en iyi yansıtan testtir; düşük ferritin demir eksikliği için güçlü kanıttır. Ferritin aynı zamanda bir iltihap belirteci olduğundan, CRP gibi diğer değerlerle birlikte değerlendirilir.
• Demir bağlama kapasitesi ve transferin satürasyonu: Ferritin sınırda kaldığında ayırıcı tanıya yardımcı olur.
• Kaynak araştırması: Erişkinlerde, özellikle açıklanamayan olgularda gastroskopi ve kolonoskopi ile sindirim sistemi değerlendirilir. Çölyak hastalığı şüphesinde ilgili antikor testleri istenir. Kadınlarda adet kanamasının değerlendirilmesi için jinekolojik değerlendirme gerekebilir.

Demir Eksikliği Anemisine Ne İyi Gelir? Nasıl Tedavi Edilir?

Tedavinin iki ayağı vardır: demir depolarının doldurulması ve altta yatan nedenin ortadan kaldırılması. İkincisi atlanırsa anemi kısa sürede yineler.

• Ağızdan demir takviyesi: Çoğu hastada ilk tercihtir. Emilimi artırmak için aç karnına alınması önerilir; ancak mide yakınmalarına yol açarsa yemekle birlikte de alınabilir. C vitaminiyle birlikte alınması emilimi destekler. Doz ve süre hekim tarafından belirlenir.
• Sindirim yan etkileri: Kabızlık, bulantı ve dışkı renginde koyulaşma sık görülür; bu durumda doz ve preparat seçimi kişiye göre ayarlanabilir.
• Damardan demir tedavisi: Ağızdan alınan demiri tolere edemeyen, emilim bozukluğu olan veya hızlı düzelme gereken hastalarda tercih edilir.
• Beslenme: Kırmızı et, karaciğer, baklagiller, yeşil yapraklı sebzeler ve kuru yemişler demirden zengindir; C vitamini içeren besinlerle birlikte tüketmek emilimi artırır. Çay ve kahvenin demirli öğünlerle aynı anda tüketilmesi emilimi azaltabilir.
• Kaynağın tedavisi: Saptanan ülser, H. pylori enfeksiyonu, polip veya çölyak hastalığı kendi tedavi protokolüne göre yönetilir; bu adım atlanmadan anemi kalıcı olarak düzelmez.

Tedaviye yanıt genellikle birkaç hafta içinde kan değerlerinde düzelmeyle izlenir; depoların tam dolması için tedavinin, hemoglobin normale döndükten sonra da bir süre sürdürülmesi gerekir.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Belirgin halsizlik, çarpıntı, nefes darlığı veya cilt solukluğu fark edildiğinde; özellikle dışkıda siyahlık ya da kanama, istemsiz kilo kaybı, yutma güçlüğü veya karın ağrısı gibi sindirim sistemi bulguları eşlik ediyorsa değerlendirme geciktirilmemelidir. Adet kanaması olmayan bir erkekte veya menopoz sonrası bir kadında açıklanamayan demir eksikliği saptanması, kaynağın araştırılması için tek başına yeterli bir nedendir.

Demir Eksikliği Anemisi ile Karıştırılan Durumlar

Her mikrositik anemi demir eksikliği değildir; talasemi taşıyıcılığı da benzer kan sayımı bulguları verebilir, ancak bu durumda ferritin genellikle normal veya yüksektir. Kronik hastalık anemisi (iltihabi durumlara eşlik eden anemi) de ferritini yükselterek tabloyu karıştırabilir; bu nedenle ferritin tek başına değil, klinik tabloyla birlikte yorumlanmalıdır. Ayırıcı tanı doğru tedavi yaklaşımı için önemlidir, çünkü talasemide demir tedavisi gerekmez ve hatta zararlı olabilir.