Hepatit B Nedir? Belirtileri, Bulaşma Yolları ve Tedavisi

Hepatit B ne kadar yaygın?

Dünya Sağlık Örgütü'nün 2022 verilerine dayanan tahminlerine göre dünyada yaklaşık 254 milyon kişi kronik hepatit B enfeksiyonu ile yaşamaktadır; her yıl yaklaşık 1,2 milyon yeni enfeksiyon gelişmekte ve hastalığa bağlı ölüm sayısı yılda 1,1 milyon civarında seyretmektedir. Ölümlerin büyük bölümü doğrudan enfeksiyonun kendisinden değil, yıllar içinde gelişen siroz ve karaciğer kanserinden kaynaklanır.

Türkiye orta endemik bölgeler arasında yer alır. Toplum taramalarında HBsAg pozitifliği çalışmaya ve bölgeye göre değişmekle birlikte genellikle yüzde iki ile dört arasında bildirilmiştir. 1998'de başlayan bebeklik dönemi rutin aşılaması sayesinde genç kuşaklarda sıklık belirgin şekilde azalmıştır.

Hepatit B nasıl bulaşır?

Virüs kan ve vücut sıvılarıyla bulaşır. Başlıca yollar şunlardır:

• Doğum sırasında anneden bebeğe: Dünya genelinde kronik enfeksiyonun en önemli kaynağıdır; korunma önlemleriyle büyük ölçüde önlenebilir.
• Kan ve kan ürünleri teması: Ortak enjektör kullanımı, sterilize edilmemiş dövme, piercing ve berber aletleri, sağlık çalışanlarında iğne batması.
• Cinsel yol: Korunmasız cinsel ilişki erişkin bulaşında önemli bir paydır.
• Ev içi yakın temas: Diş fırçası, tıraş bıçağı ve tırnak makası gibi kanla temas edebilecek kişisel eşyaların paylaşılması.

Bulaşmayan yolları bilmek de önemlidir: hepatit B aynı tabaktan yemekle, sarılmayla, el sıkışmayla, öksürükle, su veya besinlerle ve sivrisinek ısırığıyla geçmez. Bu bilgi, hastaların gereksiz sosyal dışlanmasını önlemesi bakımından ayrı bir değer taşır.

Hepatit B neden bazı kişilerde kronikleşir?

Enfeksiyonun kalıcı hâle gelip gelmeyeceğini belirleyen en önemli etken, virüsün alındığı yaştır. Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre bebeklik ve erken çocukluk döneminde alınan enfeksiyonların yaklaşık yüzde 95'i kronikleşirken, erişkinlikte alınan enfeksiyonlarda bu oran yüzde 5'in altında kalır. Doğum sırasındaki bulaşın neden bu kadar önemsendiği ve doğumdan sonraki ilk aşı dozunun neden geciktirilmediği bu farkla açıklanır.

Karaciğerdeki hasarı virüsün kendisi değil, bağışıklık sisteminin virüse verdiği yanıt oluşturur. Yanıt zayıf seyrettiğinde kanda virüs yüksek olsa bile karaciğer enzimleri normal kalabilir; yanıt güçlendiğinde iltihap artar ve zamanla bağ dokusu birikimi (fibrozis) başlar. Kronik hepatit B'de her hastaya ilaç verilmemesinin, buna karşılık izlemin hiç bırakılmamasının nedeni budur: hastalığın evresi yıllar içinde değişebilir.

Hepatit B belirtileri nelerdir?

Akut hepatit B'de halsizlik, iştahsızlık, bulantı, karnın sağ üst bölgesinde dolgunluk, koyu renkli idrar ve sarılık görülebilir. Ancak erişkinlerin önemli bir bölümünde akut dönem belirtisiz geçer.

Kronik hepatit B ise çoğu hastada yıllarca hiçbir belirti vermez. Tanı genellikle kan bağışı, ameliyat öncesi tetkik, gebelik takibi veya rutin kontrol sırasında konur. Belirti ortaya çıktığında hastalık sıklıkla ilerlemiş evrededir; bu nedenle risk grubundakilerde tarama önemlidir.

Hepatit B testleri neyi gösterir?

• HBsAg: Virüsün yüzey antijenidir; pozitifliği aktif enfeksiyonu gösterir. Altı ayı aşan pozitiflik kronik enfeksiyon anlamına gelir.
• Anti-HBs: Koruyucu antikordur; aşılamaya veya geçirilmiş ve iyileşmiş enfeksiyona bağlı bağışıklığı gösterir.
• Anti-HBc IgG: Virüsle karşılaşmış olmayı gösterir; tek başına bulaştırıcılık anlamına gelmez.
• HBeAg ve anti-HBe: Virüsün çoğalma aktivitesi hakkında bilgi verir ve hastalığın evresini belirlemede kullanılır. HBeAg'nin negatif olması tek başına hastalığın sustuğu anlamına gelmez; ülkemizin de içinde bulunduğu bölgede, virüsün çoğalmayı sürdürdüğü HBeAg negatif kronik hepatit B tablosu sıktır. Bu nedenle sonuç mutlaka HBV DNA ile birlikte yorumlanır.
• HBV DNA: Kandaki virüs miktarını gösterir; tedavi kararının ve tedavi etkinliğinin en önemli göstergesidir.
• Hepatit D (delta) taraması: Hepatit B'si olan her hastada en az bir kez bakılması önerilir; delta birlikteliği hastalığın seyrini ağırlaştırır.

Karaciğer hasarı nasıl değerlendirilir?

Tanı konduktan sonraki asıl soru, karaciğerde ne kadar hasar oluştuğudur. ALT ve AST gibi enzimler iltihabın aktifliği hakkında fikir verir ancak fibrozis derecesini göstermez. Günümüzde fibrozis çoğu hastada iğnesiz yöntemlerle değerlendirilir: karaciğer sertliği ölçümü (elastografi) ve kan testlerine dayalı skorlar bu amaçla kullanılır. Sonuçlar çelişkiliyse veya ek bir karaciğer hastalığından şüpheleniliyorsa karaciğer biyopsisi gündeme gelir.

Hepatit B tedavisi nasıl yapılır?

Kronik hepatit B'de amaç virüsü tamamen yok etmek değil, çoğalmasını kalıcı biçimde baskılamaktır. Baskılanmış virüs karaciğerde iltihabı durdurur, mevcut fibrozisin gerilemesine olanak tanır ve siroz ile karaciğer kanseri riskini azaltır.

• Nükleoz(t)id analogları: Tenofovir ve entekavir gibi ağızdan alınan ilaçlar günümüzde ilk seçenektir; direnç oranları düşük, güvenlik profilleri iyidir.
• Pegile interferon: Seçilmiş hastalarda belirli süreli tedavi olanağı sunar; yan etki profili nedeniyle hasta seçimi titizlikle yapılır.
• Tedavi gerekmeyen hastalar: Virüs yükü düşük, enzimleri normal ve fibrozisi olmayan taşıyıcılarda ilaç yerine düzenli izlem uygulanır. İzlem terk edilmemelidir; hastalığın evresi zamanla değişebilir.
• Bağışıklığı baskılayan tedaviler: Kemoterapi, kortizon veya biyolojik ajan başlanacak HBsAg pozitif hastalarda reaktivasyonu önlemek için koruyucu antiviral tedavi gerekir. Bu, kolayca gözden kaçan ve ciddi sonuç doğurabilen bir noktadır.

Karaciğer kanseri taraması kimlere yapılır?

Sirozu olan hepatit B hastalarında ve siroz olmasa bile ailesinde karaciğer kanseri öyküsü bulunan ya da belirli yaş ve risk gruplarındaki hastalarda altı ayda bir karaciğer ultrasonu ile tarama önerilir. Tarama, tümörü erken ve tedavi edilebilir evrede yakalamayı hedefler.

Hepatit B aşısı kimlere yapılır?

Hepatit B aşısı, hastalıktan korunmanın en etkili yoludur ve uzun yıllardır güvenle uygulanmaktadır. Türkiye'de bebeklere doğumdan sonraki ilk saatlerde ilk doz uygulanır ve şema çocukluk aşı takvimi içinde tamamlanır.

• Erişkin şeması: Standart uygulama üç dozdur; genellikle sıfırıncı, birinci ve altıncı aylarda yapılır.
• Öncelikli gruplar: Sağlık çalışanları, hemodiyaliz hastaları, hepatit B taşıyıcısıyla aynı evde yaşayanlar ve cinsel eşleri, sık kan ürünü alanlar, bağışıklığı baskılanmış hastalar ve kronik karaciğer hastalığı olanlar.
• Bağışıklık kontrolü: Risk gruplarında aşı sonrası anti-HBs düzeyi ölçülür; 10 mIU/mL üzerindeki değer koruma sağlandığını gösterir.
• Yanıt alınamayanlar: İlk şemaya yanıt vermeyen kişilerde şema tekrarlanabilir; bu karar hekim tarafından verilir.
• Temas sonrası korunma: Riskli temas durumunda aşı ve gerektiğinde hepatit B immünglobulini mümkün olan en kısa sürede uygulanır; gecikme etkinliği azaltır.

Gebelikte hepatit B nasıl yönetilir?

Gebelik takibinde HBsAg taraması rutin olarak yapılır ve bu tarama, bebeğe bulaşı önlemenin ilk adımıdır. HBsAg pozitif saptanan gebede virüs yükü ölçülür ve karaciğer durumu değerlendirilir.

Bebeğe doğumdan sonraki ilk saatlerde hepatit B aşısı ve immünglobulin uygulanması bulaş riskini büyük ölçüde önler. Virüs yükü yüksek olan annelerde, gebeliğin son üç ayında güvenliği gösterilmiş antiviral tedaviye başlanması riski daha da azaltır. Doğum şeklinin tek başına bulaş riskini belirlemediği kabul edilmektedir. Uygun önlemler alındığında emzirme genellikle engellenmez; karar, annenin tedavi durumu ve meme ucu yaralanması gibi etkenler dikkate alınarak verilir.

Aile bireyleri ne yapmalı?

HBsAg pozitif bir kişinin ev halkı ve cinsel eşi taranmalıdır. Taramada hem HBsAg hem anti-HBs bakılır. Bağışıklığı olmayan ve enfekte olmayan kişilere aşı uygulanır. Kişisel bakım eşyalarının ayrılması basit ama etkili bir önlemdir. Hepatit B'li bir kişinin okula, işe, ortak yaşam alanlarına katılımını kısıtlamak için tıbbi bir gerekçe yoktur.

Hepatit B'li hastalar nelere dikkat etmeli?

Alkolden uzak durmak, kilo kontrolü sağlamak ve karaciğere yük bindirebilecek bitkisel karışımlardan kaçınmak önemlidir. Ağrı kesici ve takviye ürünler dâhil kullanılan tüm ilaçlar hekime bildirilmelidir. Hepatit A'ya karşı bağışık olmayan hastalarda hepatit A aşısı önerilir. Kontrol aralıklarına uymak, belirtisiz dönemde bile hastalığın en önemli parçasıdır.