Helicobacter pylori Nedir? Belirtileri, Testi ve Tedavisi

Helicobacter pylori nedir ve midede nasıl yaşar?

Mide, güçlü asidi nedeniyle çoğu mikroorganizma için yaşanmaz bir ortamdır. Helicobacter pylori bu ortama uyum sağlamış nadir bakterilerden biridir. Kamçıları sayesinde mide yüzeyini kaplayan mukus tabakasının içine ilerler ve asitten görece korunmuş bu katmana yerleşir. Ürettiği üreaz enzimi, çevresindeki üreyi amonyağa çevirerek kendi çevresindeki asidi nötralize eder. Tanı testlerinin çoğu, tam da bu enzimin varlığını ölçmeye dayanır.

Bakteri yıllarca, çoğu zaman onlarca yıl midede kalabilir. Bu süre boyunca sessiz ama sürekli bir iltihap oluşturur; hastalık üreten asıl mekanizma budur.

Ne kadar yaygın?

Helicobacter pylori dünyanın en yaygın kronik bakteriyel enfeksiyonlarından biridir ve küresel çalışmalar erişkin nüfusun yaklaşık yarısında bulunduğunu bildirmektedir. Türkiye, sıklığın yüksek olduğu ülkeler arasındadır; ancak yayımlanan oranlar çalışmadan çalışmaya, seçilen gruba ve kullanılan teste göre belirgin farklılık gösterdiği için tek bir kesin rakam vermek doğru olmaz. Genel eğilim, yaşam ve hijyen koşullarının iyileşmesiyle birlikte genç kuşaklarda sıklığın azaldığı yönündedir.

Helicobacter pylori belirtileri nelerdir?

Taşıyıcıların büyük çoğunluğunda hiçbir belirti yoktur. Şikâyeti olanlarda görülenler özgül değildir:

• Mide çukurunda yanma veya ağrı
• Erken doyma ve yemek sonrası dolgunluk
• Şişkinlik, geğirme
• Bulantı, iştahsızlık
• Ağız kokusu: Sık dile getirilir ancak tek başına bakteri varlığının kanıtı değildir.

Şu bulgular bakteriden bağımsız olarak endoskopi gerektirir: istemsiz kilo kaybı, yutma güçlüğü, kansızlık, kanlı kusma, siyah dışkı, sürekli kusma ve ileri yaşta yeni başlayan mide şikâyeti.

Hangi hastalıklarla ilişkilidir?

• Peptik ülser: Mide ve onikiparmak bağırsağı ülserlerinin en sık nedenidir; bakterinin yok edilmesi ülserin tekrarını büyük ölçüde önler.
• Kronik gastrit: Neredeyse tüm taşıyıcılarda mikroskobik düzeyde iltihap bulunur.
• Atrofik gastrit ve intestinal metaplazi: Uzun süreli iltihap mide bezlerinin körelmesine ve yüzeyin bağırsak tipi hücrelerle kaplanmasına yol açabilir.
• Mide kanseri: Uluslararası kanser araştırma kuruluşu H. pylori'yi mide kanseri için birinci grup karsinojen olarak sınıflandırmıştır. Taşıyıcıların büyük çoğunluğunda kanser gelişmez; ancak risk artışı gösterilmiştir ve bakterinin yok edilmesi bu riski azaltır.
• Mide MALT lenfoması: Bu nadir lenfoma türünde bakterinin yok edilmesi tek başına tedavi edici olabilir.
• Mide dışı tablolar: Nedeni açıklanamayan demir eksikliği anemisi, B12 eksikliği ve bazı trombosit düşüklüğü tablolarında da araştırılması önerilir.

Kimlerde test yapılmalı?

Test istenmesi gereken başlıca durumlar şunlardır: peptik ülser öyküsü ya da aktif ülser, mide MALT lenfoması, erken evre mide kanseri nedeniyle tedavi görmüş olmak, birinci derece akrabada mide kanseri bulunması, alarm belirtisi taşımayan genç hastalarda süregen hazımsızlık, uzun süreli aspirin veya ağrı kesici kullanımı planlanması ve nedeni bulunamayan demir eksikliği anemisi.

Buna karşılık, hiçbir şikâyeti ve risk faktörü olmayan kişilerde toplum genelinde rutin tarama ülkemizde standart bir uygulama değildir; karar kişisel risk profiline göre verilir.

Hangi test kullanılır?

• Üre nefes testi: İşaretli üre içeren bir sıvı içildikten sonra nefeste ölçüm yapılır. Hem tanıda hem tedavi kontrolünde en güvenilir girişimsel olmayan yöntemlerdendir.
• Dışkıda antijen testi: Bakteri proteinlerini doğrudan saptar; doğruluğu yüksektir, çocuklarda da kullanılabilir.
• Endoskopik biyopsi: Endoskopi zaten yapılıyorsa alınan doku örneğinde hızlı üreaz testi ve mikroskobik inceleme yapılır. Bu yöntem aynı zamanda ülser, atrofi ve metaplazi hakkında bilgi verir.
• Kanda antikor testi: Geçmişte karşılaşmayı gösterir, aktif enfeksiyon ayrımı yapamaz ve tedavi kontrolünde kullanılmaz.

Test öncesi hazırlık kritiktir. Proton pompa inhibitörleri testten en az iki hafta, antibiyotikler ve bizmut içeren ilaçlar en az dört hafta önce kesilmelidir. Bu kurala uyulmadığında test yanlış negatif çıkabilir ve gerçek bir enfeksiyon atlanabilir.

Helicobacter pylori tedavisi nasıl yapılır?

Tedavi, birden fazla antibiyotiğin güçlü bir asit baskılayıcı ile birlikte kullanıldığı kombinasyon tedavisidir. Tek bir antibiyotikle sonuç alınmaz.

• Süre: Güncel yaklaşım tedavinin 14 gün sürdürülmesi yönündedir; daha kısa şemalarda başarı oranı düşer.
• Şema seçimi: Ülkemizde klaritromisin direnci yüksek bildirildiği için, bizmut içeren dörtlü tedaviler ilk seçenek olarak öne çıkmaktadır. Şema; hastanın önceki antibiyotik kullanımı, alerjileri ve bölgesel direnç verilerine göre belirlenir.
• Uyum: İlaçların eksiksiz ve tam süreyle kullanılması başarının en önemli belirleyicisidir. Yarıda bırakılan tedavi hem başarısızlığa hem de direnç gelişimine yol açar.
• Yan etkiler: Ağızda metalik tat, bulantı, ishal ve dışkının siyah renk alması (bizmut kullanımında) sık görülür ve genellikle geçicidir. Şiddetli ishal veya alerjik belirtilerde hekime başvurulmalıdır.
• Başarısızlık durumunda: İkinci tedavi, birincide kullanılmayan antibiyotiklerle planlanır. Tekrarlayan başarısızlıkta antibiyotik duyarlılık testi gündeme gelebilir.

Tedavi sonrası kontrol neden şart?

Tedavinin başarısı hastaya, şemaya ve direnç durumuna göre değişir ve hiçbir şema herkeste başarılı olmaz. Şikâyetlerin geçmesi bakterinin yok olduğunu göstermez; nitekim şikâyeti hiç olmayan hastalarda da bakteri devam edebilir.

Bu nedenle tedavi bitiminden en az dört hafta sonra üre nefes testi veya dışkıda antijen testi ile kontrol yapılmalıdır. Kontrol öncesinde de aynı ilaç kesme kuralları geçerlidir. Bu adımın atlanması, uygulamada en sık karşılaşılan eksikliktir.

Yeniden bulaşır mı?

Erişkinlerde başarılı tedavi sonrası yeniden enfeksiyon oranı görece düşüktür; ancak bakterinin yaygın olduğu toplumlarda bu oran daha yüksek bildirilmektedir. Tedaviden sonra şikâyetleri tekrarlayan hastalarda gerçek bir yeniden enfeksiyon ile ilk tedavinin başarısız olmuş olması ayırt edilmelidir. Bu ayrımı yapmanın yolu, tedavi sonrası kontrol testinin zamanında yapılmış olmasıdır.

Tedavi sırasında nelere dikkat edilmeli?

Eradikasyon tedavisi günde birden fazla ilacın belirli saatlerde alınmasını gerektirir ve uyumu zorlaştıran yan etkileri vardır. Birkaç pratik nokta başarı oranını doğrudan etkiler.

• İlaç saatleri: Asit baskılayıcının yemekten önce alınması etkinliğini artırır; antibiyotikler genellikle yemekle birlikte önerilir. Şemadaki saat düzenine uymak önemlidir.
• Alkol: Bazı antibiyotiklerle birlikte alındığında belirgin bulantı ve kızarma yapabilir; tedavi süresince alınmaması önerilir.
• Dışkı rengi: Bizmut içeren şemalarda dışkının siyahlaşması beklenen ve zararsız bir etkidir; kanamaya bağlı siyah dışkıdan farklıdır, kanamada dışkı katran kıvamında ve keskin kokuludur.
• Yarıda bırakmama: Şikâyetler ilk günlerde geçse bile tedavi tam süre tamamlanmalıdır. Eksik kullanılan tedavi hem başarısız olur hem de direnç gelişimine katkı yapar.
• Önceki antibiyotikler: Geçmişte hangi antibiyotiklerin kullanıldığı bilgisi şema seçimini değiştirir; başka nedenlerle alınan antibiyotikler de hekime bildirilmelidir.
• Probiyotikler: Bazı çalışmalarda yan etkileri azalttığı bildirilmiştir; tedavi başarısına katkısı konusundaki veriler ise sınırlıdır ve kesin bir öneri için yeterli değildir.

Bakteri yok edilince şikâyetler geçer mi?

Ülseri olan hastalarda tedavi hem yarayı iyileştirir hem de tekrarını önler; buradaki yarar açıktır. Ülseri olmayan, yalnızca hazımsızlık yakınması olan hastalarda ise şikâyetlerin geçme olasılığı daha sınırlıdır ve bir bölümünde yakınmalar sürer. Bu durumda tedavinin gereksiz olduğu sonucuna varılmamalıdır; uzun vadeli kanser riskini azaltma yararı, şikâyetlerden bağımsız olarak geçerlidir.