Sarılık Nedir? Belirtileri, Nedenleri ve Tedavisi

Bilirubin nedir ve nasıl yükselir?

Alyuvarların ömrü tamamlandığında içlerindeki hemoglobin parçalanır ve bilirubin ortaya çıkar. Bu ilk hâline indirekt (konjuge olmamış) bilirubin denir; suda çözünmez ve kanda albümine bağlı olarak taşınır. Karaciğer bu maddeyi alır, suda çözünebilir hâle getirir (direkt bilirubin) ve safra yoluyla bağırsağa gönderir. Bağırsakta bir bölümü dışkıya kahverengi rengini verir.

Bu zincirin herhangi bir halkasında sorun çıktığında bilirubin kanda birikir. Hangi halkada sorun olduğunu anlamanın en pratik yolu, yüksekliğin direkt mi yoksa indirekt bilirubinde mi olduğuna bakmaktır.

Sarılık neden olur?

• Alyuvar yıkımının artması (hemoliz): Kan hastalıkları, bazı ilaçlar ve uyumsuz kan transfüzyonu. İndirekt bilirubin yüksektir, idrar rengi normaldir.
• Bilirubin işlenmesindeki kalıtsal farklılıklar: Gilbert sendromu toplumda sık görülür; açlık, stres, uykusuzluk veya enfeksiyon dönemlerinde hafif indirekt bilirubin yüksekliği yapar, karaciğer testleri normaldir ve tedavi gerektirmez.
• Karaciğer hücresi hasarı: Viral hepatitler, alkole bağlı karaciğer hastalığı, ilaç ve bitkisel ürün kaynaklı hasar, otoimmün hepatit ve siroz. Enzimler ve bilirubin birlikte yükselir.
• Safra akımının tıkanması: Ana safra yoluna düşen taş, safra yolu darlıkları, safra yolu ve pankreas başı tümörleri. Direkt bilirubin baskındır, ALP ve GGT belirgin yükselir.
• Gebeliğe özgü tablolar: Gebelik kolestazı kaşıntı ve safra asidi yüksekliğiyle seyreder; anne ve bebek açısından yakın izlem gerektirir.

Sarılık belirtileri nelerdir?

Sararma en erken göz aklarında (skleralarda) fark edilir; deri sararması genellikle daha sonra ortaya çıkar. Yapay ışıkta değerlendirme yanıltıcı olabilir, gün ışığında bakmak daha güvenilirdir.

Sarılığa eşlik eden bulgular nedeni daraltır:

• Koyu, çay renginde idrar: Direkt bilirubinin böbrekten atıldığını gösterir.
• Açık renkli, macun kıvamında dışkı: Safranın bağırsağa ulaşamadığına işaret eder.
• Kaşıntı: Safra tuzlarının deride birikmesiyle ilişkilidir; tıkanıklık tablolarında belirgindir.
• Ateş ve titreme: Safra yolu enfeksiyonunu düşündürür.
• Karın ağrısı: Safra taşı kaynaklı tıkanıklıkta tipiktir; ağrısız sarılık ise tümöral nedenler açısından daha kaygı vericidir.
• Halsizlik, iştahsızlık, bulantı: Akut viral hepatitlerde sık görülür.

Hangi sarılık acil sayılır?

Bazı tablolar zaman kaybetmeden değerlendirilmelidir:

• Ateş, sarılık ve karın ağrısının birlikteliği: Safra yolu enfeksiyonunu (kolanjit) düşündürür; safra yolunun boşaltılması gerekebilir.
• Bilinç bulanıklığı, uykuya eğilim, karakter değişikliği: Karaciğer yetmezliğinin habercisi olabilir.
• Kolay morarma, diş eti kanaması, uzamış pıhtılaşma: Karaciğerin pıhtılaşma faktörlerini üretemediğini gösterir.
• Ağrısız sarılık ve kilo kaybı: Özellikle ileri yaşta, safra yolu ve pankreas kaynaklı kitlelerin ilk bulgusu olabilir; hızlı görüntüleme gerekir.

Sarılıkta hangi tetkikler yapılır?

• Kan testleri: Total ve direkt bilirubin, ALT, AST, ALP, GGT, albümin, INR, tam kan sayımı ve retikülosit sayımı.
• Viral hepatit serolojisi: Hepatit A, B ve C testleri; klinik uygunsa hepatit E.
• Karın ultrasonu: İlk basamak görüntülemedir; safra yollarının genişleyip genişlemediğini gösterir. Genişleme varsa tıkanıklık, yoksa karaciğer hücresi kaynaklı nedenler ön plana çıkar.
• MR kolanjiyografi (MRCP): Safra yollarını girişimsiz olarak ayrıntılı gösterir.
• Endoskopik ultrasonografi (EUS): Küçük taşları ve safra yolu ile pankreas başındaki lezyonları saptamada duyarlıdır; gerektiğinde aynı seansta doku örneği alınabilir.
• ERCP: Tanısal amaçla değil, saptanan tıkanıklığı gidermek için yapılır: taş çıkarılması veya stent yerleştirilmesi gibi.

Sarılık nasıl tedavi edilir?

Sarılığın kendisine yönelik bir tedavi yoktur; tedavi nedene göre planlanır.

• Safra yolu taşı: Endoskopik olarak çıkarılır; ardından safra kesesinin alınması genellikle önerilir.
• Tümöral tıkanıklık: Safra akımını sağlamak için stent yerleştirilebilir; asıl tedavi tümörün türüne ve evresine göre belirlenir.
• Viral hepatitler: Hepatit A çoğunlukla destek tedavisiyle iyileşir; hepatit B ve C'de hastalığa özgü tedaviler uygulanır.
• İlaç kaynaklı hasar: Sorumlu ilaç kesilir; iyileşme haftalar sürebilir.
• Gilbert sendromu: Tedavi gerektirmez; hastanın bunu bilmesi gereksiz tetkiklerden korur.

Yenidoğan sarılığı neden farklıdır?

Yenidoğanlarda sarılık çok sık görülür ve nedenleri erişkinlerdekinden tümüyle farklıdır. Bebeğin karaciğeri doğumdan sonraki ilk günlerde bilirubini işleyecek enzim kapasitesine henüz tam ulaşmamıştır; ayrıca yenidoğanda alyuvar yıkımı erişkine göre daha hızlıdır. Bu nedenle ilk günlerde ortaya çıkan ve kendiliğinden gerileyen sarılık çoğunlukla fizyolojiktir.

Ancak bazı bulgular fizyolojik olmayan bir nedeni düşündürür ve ivedi değerlendirme gerektirir:

• İlk 24 saatte başlayan sarılık: Her zaman patolojik kabul edilir.
• Hızla koyulaşan sarılık: Değerlerin beklenenden hızlı yükselmesi.
• İki haftadan uzun süren sarılık: Özellikle direkt bilirubin yüksekse safra yolu gelişim bozuklukları açısından acildir.
• Açık renkli dışkı ve koyu idrar: Bebekte safra akımının olmadığını gösterir; zaman kaybedilmemelidir.
• Beslenme azlığı, uyku hâli, ateş: Enfeksiyon ve kan uyuşmazlığı açısından değerlendirme gerektirir.

Yenidoğan sarılığında tedavi genellikle ışık tedavisidir; ileri düzeylerde kan değişimi gerekebilir. Tüm bu değerlendirme ve tedavi çocuk hekimleri tarafından yürütülür; erişkin sarılığı için geçerli olan yaklaşımlar bebeklere uygulanmaz.

Hepatit A ile sarılık ilişkisi nedir?

Halk arasında sarılık çoğu zaman doğrudan hepatit A ile eş anlamlı kullanılır. Bunun nedeni, hepatit A'nın özellikle çocukluk çağında görülen ve sarılıkla seyredebilen en tanıdık nedenlerden biri olmasıdır. Ancak bu eşitleme yanıltıcıdır ve gereksiz kaygıya ya da yanlış güvene yol açar.

Hepatit A kirli su ve besinlerle bulaşır, genellikle kendiliğinden iyileşir ve kronikleşmez. Aşı ile korunulabilir. Buna karşılık safra taşına, ilaca, kan hastalığına veya siroza bağlı sarılıklar bulaşıcı değildir ve tümüyle farklı bir tedavi gerektirir. Bu nedenle sarılığı olan bir kişiye "hepatit" tanısı, ancak uygun kan testleri yapıldıktan sonra konabilir. Kronik karaciğer hastalığı olanlarda hepatit A aşısı önerilir; çünkü bu grupta hastalık daha ağır seyredebilir.

Sarılıkta beslenme nasıl olmalı?

Sarılık döneminde genel geçer bir yasak listesi yoktur; beslenme nedene göre düzenlenir. Halk arasında yaygın olan "sarı gıdaların yasak olduğu" ya da tersine "sarı gıdaların iyi geldiği" inancının bilimsel bir dayanağı bulunmamaktadır; sarılığın rengi ile besinlerin rengi arasında bir ilişki yoktur. Aynı şekilde limon, sirke veya çeşitli bitki karışımlarının bilirubini düşürdüğü yönündeki uygulamaların yararı gösterilmemiştir. Alkol her durumda kesilmelidir. Reçetesiz ağrı kesiciler, zayıflama ürünleri ve bitkisel karışımlar hekime danışılmadan kullanılmamalıdır; bunlar mevcut karaciğer hasarını ağırlaştırabilir. İştahsızlık belirginse az ve sık öğünlerle yeterli kalori ve protein alımının sürdürülmesi önemlidir.