Gastrit Nedir? Belirtileri ve Tedavisi

Gastrit tam olarak nedir?

Mide, kendi salgıladığı güçlü asitten kalın bir mukus tabakası ve hızlı yenilenen bir yüzey hücre örtüsüyle korunur. Bu koruma zayıfladığında ya da saldırgan etkenler arttığında mide yüzeyinde iltihap gelişir; buna gastrit denir.

Burada sık karıştırılan bir ayrım vardır. Tıpta gastrit, mikroskopta iltihap hücrelerinin görülmesiyle konan bir tanıdır. Endoskopide midede kızarıklık görülmesi "endoskopik gastrit" olarak tanımlanır ve mikroskobik bulgularla her zaman uyuşmaz. Hastanın yaşadığı yanma, şişkinlik, erken doyma gibi yakınmalar ise dispepsi başlığı altında toplanır ve gastrit olmadan da görülebilir.

Bu üçünün ayrı kavramlar olduğunu bilmek, "endoskopim temiz çıktı ama şikâyetim sürüyor" ya da "gastritim var ama hiç şikâyetim yok" tablolarını anlaşılır kılar.

Gastrit neden olur?

• Helicobacter pylori: Dünya genelinde en sık nedendir. Mide yüzeyine yerleşen bu bakteri, yıllarca süren sessiz bir iltihap oluşturur.
• Ağrı kesici ve romatizma ilaçları: Aspirin ve steroid olmayan iltihap gidericiler mide korumasını zayıflatır; düzenli kullananlarda risk belirgin şekilde artar.
• Alkol: Mide yüzeyini doğrudan tahriş eder ve yüksek miktarlarda akut hasara yol açabilir.
• Safra kaçağı: İnce bağırsak içeriğinin mideye geri kaçması, özellikle mide ameliyatı geçirenlerde iltihap yapabilir.
• Otoimmün gastrit: Bağışıklık sistemi mide bezlerine karşı yanıt geliştirir; B12 vitamini ve demir eksikliğine yol açar.
• Ağır hastalık tabloları: Yoğun bakımda izlenen, ağır travma veya yanık geçiren hastalarda strese bağlı mide yüzeyi hasarı görülebilir.
• Diğer nedenler: Radyoterapi, bazı virüsler, Crohn hastalığı ve eozinofilik gastrit gibi daha nadir tablolar.

Gastrit belirtileri nelerdir?

Belirtiler kişiden kişiye büyük farklılık gösterir ve bir bölüm hastada hiç belirti olmaz.

• Mide çukurunda yanma veya ağrı: Aç karnına ya da yemekten sonra artabilir.
• Erken doyma ve dolgunluk: Az yemekle karnın şiştiğini hissetmek.
• Bulantı ve nadiren kusma.
• Şişkinlik ve geğirme.
• İştahsızlık.

Şu bulgular gastritin ötesine işaret eder ve mutlaka araştırılmalıdır: istemsiz kilo kaybı, yutma güçlüğü, sürekli kusma, kansızlık, kanlı veya telve görünümünde kusma, siyah katran kıvamında dışkı.

Antral gastrit ne anlama gelir?

Mide üç ana bölgeye ayrılır: kardiya (giriş), korpus (gövde) ve antrum (çıkışa yakın alt bölüm). Endoskopi raporlarında sık geçen "antral gastrit", iltihabın antrumda yoğunlaştığını belirtir. Bu yerleşim çoğunlukla H. pylori enfeksiyonuyla ilişkilidir. Buna karşılık iltihabın mide gövdesinde yoğunlaşması, otoimmün gastrit gibi farklı nedenleri akla getirir. Yani terim hastalığın ağırlığını değil, haritasını tanımlar.

Gastrit nasıl teşhis edilir?

• Öykü ve ilaç sorgusu: Ağrı kesici kullanımı, alkol, sigara ve geçirilmiş mide ameliyatları sorgulanır.
• H. pylori testi: Üre nefes testi veya dışkıda antijen testi girişimsel olmayan yöntemlerdir; endoskopi yapılıyorsa doku örneğinden de bakılabilir.
• Endoskopi (gastroskopi): Mide yüzeyi doğrudan görülür ve farklı bölgelerden biyopsi alınır. Kesin tanı, atrofi ve metaplazi değerlendirmesi ancak bu örneklerle yapılır.
• Kan testleri: Tam kan sayımı, demir, ferritin ve B12 düzeyi; otoimmün gastrit düşünüldüğünde ilgili antikorlar.

Endoskopi kimlere yapılmalı?

Endoskopi kararı yaş ve alarm bulgularına göre verilir. Alarm belirtisi taşıyan her yaştaki hastaya endoskopi yapılır. Belirti taşımayan genç hastalarda ise önce H. pylori testi ve tedavi denenebilir. Ülkemiz mide kanseri sıklığı açısından orta-yüksek risk grubunda yer aldığından, ileri yaşta yeni başlayan mide şikâyetlerinde endoskopi eşiği daha düşük tutulur. Ailede mide kanseri öyküsü de bu eşiği düşüren önemli bir etkendir.

Gastrit tedavisi nasıl yapılır?

Tedavi nedene yöneliktir; "gastrit ilacı" diye tek bir tedavi yoktur.

• H. pylori varsa: Antibiyotik kombinasyonu ve asit baskılayıcıdan oluşan eradikasyon tedavisi uygulanır. Tedavi sonunda bakterinin yok olduğunun testle doğrulanması gerekir.
• Ağrı kesiciye bağlıysa: İlacın kesilmesi ya da değiştirilmesi esastır; kullanmak zorunda olan hastalarda koruyucu asit baskılayıcı eklenir.
• Asit baskılayıcılar: Proton pompa inhibitörleri yüzeyin iyileşmesi için ortam sağlar; genellikle belirli süreli kürler hâlinde kullanılır.
• Otoimmün gastritte: İltihaba yönelik özgül bir tedavi yoktur; B12 vitamini ve demir eksikliği yerine konur, hasta kanser riski açısından izlenir.
• Yaşam tarzı: Sigaranın bırakılması, alkolün azaltılması, öğünlerin küçültülüp sıklaştırılması ve gece geç yemekten kaçınılması şikâyetleri azaltır.

Atrofik gastrit ve mide kanseri riski

Uzun yıllar süren iltihap, mide bezlerinin sayısını azaltabilir (atrofi) ve mide yüzeyini bağırsak tipi hücrelerin kaplamasına yol açabilir (intestinal metaplazi). Bu değişiklikler kanser öncüsü olarak kabul edilir. Ancak bu bulguların saptanması kanser olduğu anlamına gelmez; risk artışı görecelidir ve çoğu hastada kanser gelişmez.

Değişikliklerin midede ne kadar geniş alana yayıldığı riskin en önemli belirleyicisidir. Yaygın metaplazi saptanan, ailesinde mide kanseri öyküsü bulunan hastalarda belirli aralıklarla endoskopik izlem önerilir; izlem sıklığı biyopsi bulgularına göre belirlenir. H. pylori'nin yok edilmesi, bu ilerlemeyi yavaşlatan en etkili girişimdir.

Otoimmün gastrit nedir?

Otoimmün gastritte bağışıklık sistemi, midenin gövde bölümünde asit ve intrinsik faktör üreten hücrelere karşı yanıt geliştirir. Sonuçta hem mide asidi azalır hem de B12 vitamininin ince bağırsaktan emilmesini sağlayan intrinsik faktör üretimi bozulur.

• Kansızlık: Önce demir eksikliği, ilerleyen dönemde B12 eksikliğine bağlı kansızlık görülür. Nedeni bulunamayan B12 eksikliğinde otoimmün gastrit araştırılmalıdır.
• Sinir sistemi bulguları: Uzun süren B12 eksikliği el ve ayaklarda uyuşma, denge bozukluğu ve unutkanlık yapabilir; erken tedaviyle geri dönüşlüdür.
• Eşlik eden hastalıklar: Otoimmün tiroid hastalıkları ve tip 1 diyabet ile birliktelik sıktır.
• İzlem: Bu hastalarda mide gövdesinde atrofi geliştiği için endoskopik izlem ve nöroendokrin tümör açısından değerlendirme önerilir.
• Tedavi: İltihabı durduran özgül bir tedavi yoktur; eksik vitamin ve mineraller yerine konur, hasta düzenli izlenir.

Gastrit şikâyetleri neden tedaviye rağmen sürebilir?

Klinikte sık karşılaşılan bir tablo, tüm tetkikleri normal çıkan ve tedaviye rağmen şikâyetleri süren hastadır. Bunun birkaç açıklaması vardır.

• Fonksiyonel dispepsi: Mide yüzeyinde hasar olmadan, midenin gevşeme ve boşalma düzeninin bozulmasıyla ortaya çıkan gerçek bir tablodur; tedavisi farklıdır.
• Reflü birlikteliği: Yanma yakınmasının kaynağı mide değil yemek borusu olabilir.
• Safra kaçağı: Özellikle safra kesesi alınmış veya mide ameliyatı geçirmiş hastalarda düşünülmelidir.
• İlaçlar: Demir tabletleri, potasyum preparatları, bazı antibiyotikler ve kemik erimesi ilaçları mide şikâyeti yapabilir.
• Karın duvarı ve diğer organlar: Safra kesesi hastalıkları, pankreas sorunları ve karın duvarı kaynaklı ağrılar mide şikâyeti gibi algılanabilir.

Bu nedenle şikâyeti süren hastada tedaviyi artırmak yerine tanıyı yeniden gözden geçirmek daha doğru bir yaklaşımdır.

Gastritte beslenme nasıl olmalı?

Herkese uyan bir gastrit diyeti yoktur ve uzun yasak listeleri çoğu zaman yarardan çok kaygı üretir. Pratik yaklaşım şudur: kendi tetikleyicilerinizi bir-iki hafta not alarak belirleyin ve yalnızca onları sınırlayın. Sık bildirilen tetikleyiciler çok baharatlı yiyecekler, kızartmalar, gazlı içecekler, aşırı kahve ve alkoldür. Öğünleri küçültmek, yavaş yemek ve son öğünle uyku arasında en az üç saat bırakmak çoğu hastada belirgin fark yaratır.