Alkole Bağlı Karaciğer Hastalığı: Yağlanma, Hepatit ve Siroz Evreleri

Alkole bağlı karaciğer hastalıkları arasında üç hastalık formu gözlenir: karaciğer yağlanması, alkolik hepatit ve siroz. Hastalarda öncelikle karaciğer yağlanması, ardından alkolik hepatit ve sonunda siroz gelişir; bu hastalık tipleri ayrı ayrı veya bir arada görülebilir. Hastalardaki şikayetler ve muayene bulguları hastalığın evresine göre değişir; bazen ne yazık ki siroz gelişene kadar herhangi bir şikayet veya bulgu görülmeyebilir. Bu nedenle alkol alışkanlığı olan kişilerin periyodik muayene ve tetkikten geçmesi son derece önemlidir; örneğin 3 ayda bir karaciğer tetkikleri yapılmalı ve 6 ayda bir ya da yılda bir ultrasonografi çekilmelidir.

Karaciğer Yağlanması (Alkolik Yağlı Karaciğer)

Alkol alanlarda karaciğerde en sık saptanan hastalık karaciğer yağlanmasıdır (%90). Karaciğer hücrelerinde yağ birikmesi, alkole bağlı en erken ve en sık görülen değişikliktir. Bu hastaların %90 kadarında karaciğerde büyüme görülür.

Hafif ve orta derecede yağlanmada herhangi bir şikayet söz konusu değildir. Ağır olgularda iştahsızlık, bulantı, kusma, karında sağ üst bölgede yani kaburgaların altında veya göbek üstünde, göbek çevresinde ağrı görülebilir.

Bu hastalarda karaciğer testleri genellikle normaldir. Bazı ciddi olgularda biyokimyasal testler bozulur; AST, bilirubin, alkalen fosfataz testleri hafif yüksek bulunabilir.

Alkole bağlı karaciğer yağlanmasının uzun dönem akıbeti belli değildir. Bu hastaların ne kadarında, ne sürede alkolik hepatit veya sirozun gelişeceğine dair bilgiler mevcut değildir. Ancak karaciğer yağlanması mutlaka siroza ilerleyen bir hastalık olarak değerlendirilmemelidir; çünkü alkol alımı bırakılırsa 4-6 haftada yağlanma geri normale dönebilir.

Bununla birlikte alkol alımı sürdüğünde yağlanma zemininde yıllar içinde iltihap ve fibrozis gelişebilir; yağlanması olup içmeye devam edenlerin yaklaşık %10-20'sinde uzun dönemde siroz geliştiği bildirilmektedir. Bu ilerleme genellikle sessizdir ve yıllar alır. Karaciğer yağlanması olup alkolü bırakanlarda ise uzun süre sağlıklı bir yaşam söz konusu olmaktadır. Sonuç olarak alkole bağlı karaciğer yağlanması "sessiz bir tehlike" olarak değerlendirilmelidir; mutlaka bu aşamada alkolün bırakılması şarttır.

Alkolik Hepatit

Sirozdan önceki hastalık tablosudur ve önemli bir hastalıktır; ölüm riski söz konusudur. Uzun süre yoğun alkol tüketenlerin yaklaşık %10-35'inde görüldüğü bildirilmektedir. Hastada herhangi bir şikayet söz konusu olmayabilir; bu durum hasta için yanıltıcı olabileceği için daha tehlikelidir. Zira hasta, hasta olduğunun farkına varamaz.

Bazı hastalarda ise gözlerde sararma, iştahsızlık, bulantı, kusma, karın ağrısı, kilo kaybı görülür. Bu durumda hasta artık sağlık sorununun farkındadır ve doktora başvurur. Hastanın muayenesinde karaciğerde büyüme saptanır (%80-100). Karın boşluğunda sıvı birikimi (asit), gözlerde sararma, ateş, dalak büyümesi ve karaciğer koması görülebilir.

Hafif formlarda karaciğer enzimleri normaldir veya hafif artmış olabilir. ALT hafif yüksek veya normal olabilir. Sıklıkla AST yüksektir; AST/ALT oranı 2'den büyüktür. Bilirubinler, ALP, GGT değişkendir; yüksek veya normal olabilir. Kanda beyaz kürelerde (lökosit) artış görülür.

Hastalığın akıbeti karaciğerdeki hasarın şiddeti ve alkol kullanımının devam edip etmemesi ile ilişkilidir. Eğer alkol alımı bırakılırsa 8-24 hafta içinde hastalıkta gerileme olur ve 6-12 ayda hemen hemen normale döner. Eğer alkol alımı devam ederse 24-42 ay içinde siroza ilerlediği bildirilmektedir. Ancak alkolün bırakılması sonucunda mutlaka siroz gelişmez diyemiyoruz; bu hastalarda tanı esnasında %20 olguda birlikte siroza rastlanır. Bazı hastalarda karaciğer fonksiyonları hızlıca bozulur, karaciğer yetmezliği ve ölüm görülebilir. Görüldüğü üzere alkol içiminin devam etmesi karaciğerdeki hasarın artmasına yol açmaktadır.

Alkolik Siroz

Alkol alışkanlığı olan kişilerin yaklaşık %15'inde siroz gelişir. Bazı hastalarda alkolik hepatit süreci kısa sürerek hızlıca siroz gelişebilir; buna karşın bazı hastalarda ise alkolik hepatit tablosu sessiz seyreder ve hasta farkına varmadan siroza yakalanır. Hastalar için tehlikeli olan süreç budur. Karaciğer sirozlu hastalarda yağlanma ve hepatit ile birlikte olabilir. Siroz tanısı konan hastalarda alkolün bırakılması yaşam süresinin uzamasına sebep olur.

Bir hastada uzun süreli alkol alımı varsa, muayenede karaciğer büyükse ve alkolizm ile ilişkili bulgular varsa, karaciğer hastalığının nedeni büyük olasılıkla alkoldür. Hastalarda iştahsızlık, sabah bulantısı ve geğirme, ishal, ateş, müphem sağ üst kadran ağrısı ve hassasiyeti, iki taraflı parotis bezlerinde büyüme, erkeklerde her iki memede büyüme, testis atrofisi, kısırlık, adale kitlesinin kaybı, hafıza ve konsantrasyon kaybı, uykusuzluk, huzursuzluk, ellerde titreme sık görülür.

Muayenede gözlerde sararma, karaciğer ve dalakta büyüme, karın boşluğunda sıvı birikimi saptanabilir. Mide kanamaları görülebilir. Yemek borusundaki varislerden ve mide, oniki parmak bağırsağı ülserinden kanamalar görülebilir.

Alkole bağlı sirozda gidişatı belirleyen en güçlü etken alkolün bırakılıp bırakılmadığıdır. Alkolü tümüyle bırakan hastalarda karaciğer işlevlerinde kısmi düzelme görülebilir ve yaşam süresi belirgin şekilde uzar; alkol kullanımı sürdüğünde ise beklenen yaşam süresi kısalır. Yayımlanmış seriler alkole bağlı sirozda 5 yıllık sağkalımı, alkolün bırakılıp bırakılmamasına ve sirozun evresine göre yaklaşık %30 ile %70 arasında bildirmektedir; bu nedenle tek bir rakam vermek doğru olmaz. Hastalığın erken safhasında kesilen alkol, ilerlemeyi en etkili biçimde durduran müdahaledir.

Alkolik Karaciğer Hastalığında Tedavi

Alkolik karaciğer hastalığının tedavi yöntemleri dört başlık altında toplanabilir:

• Alkolün Kesilmesi: Tanı konur konmaz acilen alkol kesilmelidir. Hastalık hangi aşamada olursa olsun alkolün kesilmesi mutlaka hastada iyi yönde gelişmelere neden olur. Karaciğer yağlanması tespit edilen hastalarda alkolün kesilmesi yeterlidir; hastaların beslenmesine dikkat etmesi ve spor yapması çok yararlıdır, ek olarak herhangi bir ilaç tedavisine gerek yoktur.
• Destekleyici Tedavi: Belirgin yakınmaları olan (iştahsızlık, bulantı, kusma, karın ağrısı, sarılık, ateş, karında sıvı toplanması gibi) ve karaciğer testleri belirgin derecede bozuk olan alkolik hepatitli ve sirozlu hastaların hastanede yatırılarak tedavisi uygundur. Bu tedavide hastaların beslenme programına alınması, diyetinde protein ve vitaminlerin sağlanması çok önemlidir. Ayrıca potasyum, magnezyum ve çinko gibi minerallerle beraber C, K, folik asit ve B vitaminleri verilebilir. Ağızdan beslenme yeterli değilse damardan beslenme solüsyonları verilebilir.
• İlaç Tedavisi: Alkolik karaciğer hastalığının kendisini düzelten bir ilaç yoktur. Kortizon (kortikosteroid) tedavisi yalnızca ağır seyreden alkolik hepatit olgularında gündeme gelir; ağırlık, Maddrey diskriminant fonksiyonu gibi skorlarla belirlenir ve aktif enfeksiyon, sindirim sistemi kanaması veya böbrek yetersizliği varlığında tedavi uygulanmaz. Tedaviye başlandığında bir hafta sonra yanıt değerlendirilir (Lille skoru); yanıt yoksa kortizon kesilir. Bu nedenle kortizon, her alkolik hepatit hastasına verilen bir ilaç değildir.
• Alkol Kullanım Bozukluğunun Tedavisi: Alkolü bırakmak tedavinin merkezinde olduğundan, hastanın bu süreçte yalnız bırakılmaması gerekir. Psikiyatri desteği, davranışsal tedaviler ve uygun olgularda alkol bağımlılığına yönelik ilaç tedavisi, karaciğere yönelik tedavi kadar belirleyicidir. Uzun süre yoğun alkol kullanan kişilerde alkolün aniden kesilmesi yoksunluk tablosuna yol açabileceğinden, bırakma süreci hekim gözetiminde planlanmalıdır.
• Karaciğer Nakli: İleri evre hastalıkta başvurulabilecek tedavi yöntemleri arasında yer alır; nakil değerlendirmesi, alkolün bırakılmış olması ve bağımlılık tedavisine katılım koşullarıyla birlikte yürütülür.

Sonuç olarak belirgin yakınmaları olan; sarılık, bulantı, kusma, karın ağrısı, ateş, iştahsızlık olan hastaların hastanede yatırılarak tedavisi uygundur.