Kabızlık: Nedenleri, Teşhisi ve Tedavi Yöntemleri

Günlük dışkılama sayısı toplumlara, bireylere ve beslenme alışkanlığına göre değişmekle birlikte, haftada 3 kez veya daha az sıklıkta, sert kıvamda ve zor dışkılama kabızlık olarak adlandırılabilir. Bazı kişiler haftada 2-3 kez ancak normal kıvamda ve zorlanmadan dışkıladıkları için bundan şikayetçi olmayabilir. Kabızlığın en önemli özellikleri dışkı kıvamının sert, dışkı miktarının az olması, dışkılama sırasında zorlanma ve dışkılama sonrasında yeterince rahatlamama olmasıdır. Dışkılama hissinin olmaması, dışkılama hissi geldiğinde tuvalete gidildiğinde dışkılayamamak, ıkınarak dışkılamak, küçük ve sert parçalar hâlinde dışkılamak ve dışkıladıktan sonra tam boşalamama hissi kabızlıkta görülebilen diğer bulgulardır.

Kronik kabızlıkta genellikle altta yatan organik bir sebep bulunamaz ve bu tür kabızlık fonksiyonel kabızlık olarak adlandırılır. Ancak kabızlığın bir hastalık olmayıp başka bir hastalığa ikincil olarak gelişebilecek bir belirti olabileceği unutulmamalıdır; seyrek olarak kabızlığın sebebi dışkının bağırsak içinde ilerlemesini engelleyen bir tümör, iltihabi bağırsak hastalığı veya bağırsakta bir şekil bozukluğu olabilir (organik nedenlere bağlı kabızlık). Bu nedenle kabızlık şikayetiyle başvuran hastalarda genellikle bazı tetkiklerin yapılması gerekir.

Kabızlığa Neler Sebep Olur?

Kalın bağırsaklar 140-180 cm uzunluğundadır ve başlıca görevi ince bağırsaktan gelen sulu kıvamdaki içerikteki suyun ve elektrolitlerin emilmesidir; günde 4 litre kadar suyu emebilirler. İnce bağırsaktan kalın bağırsağa bu miktarın üzerinde su geçmesi ishale neden olur. Suyu emilen bağırsak içeriği katılaşarak dışkı hâlinde kalın bağırsağın özellikle son 30-40 cm'lik kısmında depolanır; dışkının kalın bağırsakta uzun süre kalması içindeki suyun daha fazla emilmesine ve sertleşmesine yol açar.

Kalın bağırsağın içeriğin ilerlemesini sağlayan iki temel hareket şekli vardır: dışkının ileri geri hareket etmesini ve içindeki suyun emilmesini artıran, dışkının küçük parçalar hâline gelmesine yol açan segmenter kasılmalar; ve bağırsak içindeki dışkının çıkışa doğru ilerlemesini sağlayan, proksimalden distale doğru birbirini takip eden peristaltik kasılmalar. Dışkı, kalın bağırsağın rektum adı verilen son 15 cm'lik kısmına ulaştığında dışkılama hissi oluşturarak dışarı çıkarılır.

Fonksiyonel kabızlığın oluşmasında genel olarak dört temel mekanizma rol oynar:

• Hiperkinetik Konstipasyon (Aşırı Kasılmaya Bağlı Kabızlık): Kalın bağırsakta, dışkının ilerlemesine katkısı olmayan segmenter (lokal) kasılmaların artmasıyla oluşur; dışkı sert ve küçük parçalar hâlindedir. Genellikle irritabl bağırsak hastalığıyla birlikte görülür.
• Hipokinetik Konstipasyon (Tembel Kalın Bağırsak): Dışkının ileriye doğru hareketini sağlayan kasılmaların azalmasına bağlı gelişir. Nörolojik hastalıklar (Parkinson hastalığı, felç geçirme vb.), hipotiroidi, uzun süreli diyabet, açlık ve posasız beslenme, gebelik, uzun süreli seyahatler, stres ile bazı ilaçların (psikiyatrik ilaçlar, kabızlık tedavisinde kullanılan ilaçların uzun süreli ve bilinçsiz kullanımı) sebep olabileceği bir kabızlık türüdür.
• Diskezi (Dissinerjik Konstipasyon): Rektuma gelen dışkının algılanmasında ve anüsün açılarak dışkının dışarı atılmasını sağlayan koordineli hareketlerin oluşmasında bir aksaklık söz konusudur; genellikle rektum hastalıkları ve nörolojik hastalıklarda görülür.
• Pelvik Çıkış Darlığı: Rektum ve sigmoid kolonda dışkılama sırasında geçici tıkanma oluşturan patolojilere (anterior rektosel ve invajinasyon gibi) bağlı gelişen bir kabızlık türüdür.

Teşhis

Kabızlık nedeniyle hekime başvuran her hastadan ayrıntılı bir hikâye alınması, beden muayenesi yapılması ve kullanılan ilaçların gözden geçirilmesi gerekir. Kabızlığı uzun süredir olan hastalarda organik bir sebep bulunma olasılığı oldukça az olmakla birlikte, tiroid fonksiyon testlerini de içerecek şekilde biyokimyasal kan testlerinin ve dışkı incelemesinin yapılması gerekir.

Kalın bağırsağın yapısal olarak değerlendirilmesi gerektiğinde bugün başvurulan yöntem kolonoskopidir; kolonoskopi hem mukozayı doğrudan görme hem de gerektiğinde biyopsi alma ve polip çıkarma imkânı verir. Çift kontrastlı baryumlu kalın bağırsak grafisi geçmişte yaygın olarak kullanılmış olmakla birlikte, duyarlılığı kolonoskopinin gerisinde kaldığı için güncel uygulamada büyük ölçüde terk edilmiş, yerini kolonoskopinin yapılamadığı ya da tamamlanamadığı durumlarda BT kolonografi (sanal kolonoskopi) almıştır. Dışkılama fizyolojisinin değerlendirilmesinde kullanılan defekografi ise farklı bir amaca hizmet eder; pelvik çıkış darlığı ya da dissinerjik dışkılamadan şüphelenilen hastalarda anorektal manometri ve balon atma testiyle birlikte istenir.

Endoskopi (kolonoskopi), her kabızlık hastasında rutin olarak yapılması gereken bir tetkik değildir; ancak kabızlığa ek olarak kanama, kansızlık, hızlı kilo kaybı, dışkı kalınlığında incelme, yeni başlayan kabızlık veya dışkılama alışkanlığında değişiklik gibi alarm bulguları olan hastalarda ilk tercih edilecek yöntem kolonoskopi olmalıdır. Yapısal bir patoloji saptanmayan hastalarda yapılabilecek diğer bir inceleme, hastaya belirli sayıda radyoopak işaretleyici yutturularak direkt karın filmleriyle bağırsak geçiş süresinin izlendiği "radyoopak marker çalışması"dır.

Dışkılama alışkanlığınızda son 6 ay içinde eskiye göre değişiklikler olduğunu hissediyorsanız, dışkılamada güçlük çekmeye başladıysanız, dışkı kalınlığında azalma görüyorsanız ve 45 yaşın üzerindeyseniz, bu durum ciddi bir hastalığın habercisi olabilir; vakit kaybetmeden bir gastroenteroloğa başvurmanız gerekir.

Kabızlık Problemi Nasıl Çözülür?

Kabızlığın birçok sebebi olabileceğinden tedavi, muayene ve laboratuvar bulgularına göre şekillendirilir. Düzenli ve lif açısından zengin gıdalarla beslenme, yeterli sıvı alımı (günde en az 8-10 bardak su), düzenli egzersiz (yürüyüş, aerobik vb.) fonksiyonel kabızlığın hafifletilmesinde uygulanabilecek genel önlemlerdir. Dışkılama hissi geldiğinde vakit kaybetmeden tuvalete gidilmeli ve yeterli süre (15 dakika kadar) beklenmelidir; bu hissi geldiğinde tuvalete gitmeyi ertelemek kabızlığın şiddetlenmesine yol açar.

Diyet

Lif açısından zengin diyet, kabızlığın önlenmesi ve hafifletilmesinde en önemli basamaklardan biridir. Lif, bitkisel yiyeceklerin sindirilmeyen kısımlarıdır; suda eriyen ve erimeyen olmak üzere iki çeşidi bulunur. Suda eriyen lifler (yulaf kepeği gibi) kalın bağırsaktaki bakteriler tarafından sindirilirken, kabızlığın azaltılmasında buğday kepeği, tahıl taneleri, yeşil sebzeler ve elma-armut gibi meyvelerin kabukları örneği verilebilecek suda erimeyen lifler daha yararlıdır. Lifler su tutarak dışkının miktarını ve su içeriğini artırır; bu şekilde dışkının bağırsak boyunca hareketini kolaylaştırarak kabızlığın azalmasına yardımcı olur.

Batı tipi diyette günlük ortalama lif alımı 10-20 g kadar olmakla birlikte, iyi bir bağırsak hareketi için günde 30-35 g kadar lif alınması önerilir. Meyveler, sebzeler, kepekli undan yapılmış ekmek ve kepekli gıdalar lif açısından zengin örneklerdir; beyaz pirinç yerine kahverengi pirinç tercih edilebilir.

Dışkılamayı Kolaylaştırıcı İlaçlar Faydalı Olabilir Mi?

Dışkı yumuşatıcı ve dışkılamayı kolaylaştırıcı ilaçlar temelde iki ana grupta toplanabilir: bağırsak hareketlerini uyaranlar (bisakodil, sodyum pikosülfat ve sennanın da içinde bulunduğu uyarıcı laksatifler ile prukaloprid gibi prokinetikler) ve bağırsakta su tutarak ya da bağırsağa sıvı salgılanmasını sağlayarak dışkıyı yumuşatanlar (polietilen glikol, laktuloz, magnezyum tuzları). Günümüzde ilk basamak ilaç tedavisinde, uzun süreli kullanıma uygunluğu ve güvenlik verileri nedeniyle polietilen glikol öne çıkar; uyarıcı laksatifler ise genellikle gerektiğinde ve kısa süreli kullanılır.

Uyarıcı laksatiflerin sürekli ve kontrolsüz kullanımı elektrolit bozukluklarına yol açabilir; senna ve cascara gibi antrakinon içeren bitkisel laksatifler uzun süre kullanıldığında bağırsak mukozasında zararsız ama uyarıcı bir bulgu olan pigment birikimine (melanosis coli) neden olabilir. Geçmişte "bağırsağın tembelleşmesi" olarak tanımlanan kalıcı hasar iddiası güncel verilerle desteklenmemekle birlikte, ilaç kesildiğinde şikâyetlerin geri dönmesi sıktır; bu nedenle laksatif tedavisi altta yatan nedene yönelik değerlendirmenin yerini almamalıdır. Özellikle bağırsak hareketlerini artırarak etki gösteren ilaçlar uzun süreli kullanım sonrasında kesildiğinde kolay düzelmeyen şiddetli kabızlık meydana gelebilir. Kabızlık irritabl bağırsak hastalığının bir bulgusuysa, bu hastalığa yönelik ilaç tedavisi uygulanır. Dışkının rektumda sertleşip çıkarılamaması hâlinde lavman yapılarak yardımcı olunabilir; aşırı sert dışkı parçalarının zorlanarak çıkarılmaya çalışılması zamanla hemoroid ve anüste çok ağrılı yırtılmaların (anal fissür) oluşmasına yol açabilir.

Bağırsak Alışkanlığı Kazanmak İçin Öneriler

Düzenli dışkılama alışkanlığı kazanılmasına yardımcı olması bakımından aşağıdaki uygulamalar önerilebilir:

• Uyarıcı Laksatifleri Alışkanlık Hâline Getirmeyin: Her gün rutin olarak uyarıcı laksatif kullanmak yerine, önce beslenme ve dışkılama düzenini oturtmaya çalışın; ilaç gerekiyorsa seçimi hekiminizle birlikte yapın.
• Lif Miktarını Artırın: Diyetinizdeki lif miktarını artırın.
• Sabah Meyve Suyu İçin: Sabahları bir bardak erik veya şeftali suyu için.
• Kompostoya Yer Verin: Her gün en az iki öğün az şekerli meyve kompostosu tüketmeye çalışın.
• Psillium Kullanın: Günde bir veya iki kez bir çorba kaşığı kadar, Akdeniz havzasında yetişen ve ıslak ortamda çekirdekleri şişerek jelatinöz bir yapı kazanan psillium içeren bir preparat kullanın.
• Kahvaltıyı Atlamayın
• Sabah Rutini Oluşturun: Sabahları aç karnına bir adet kuru kayısı, kuru incir veya kuru erik üzerine iki bardak su içtikten sonra yapılacak bir kahvaltının ardından, tuvalet ihtiyacı olsun veya olmasın tuvalete giderek 15 dakika kadar oturun; kendinizi aşırı zorlamayın. Her sabah bu girişime zaman ayırmak bağırsak alışkanlığında uzun süreli bir rahatlama sağlayabilir.