Peritonit (Karın Zarı İltihabı): Nedenleri, Belirtileri ve Acil Tedavisi

Peritonit; acil bir sağlık durumudur. Ani başlayan ve giderek şiddetlenen karın ağrısı, karın sertliği, ateş gibi belirtiler varsa bu yazıyı okumayı bırakıp derhal acil servise başvurmanız veya 112'yi aramanız gerekir. Aşağıdaki bilgiler genel farkındalık amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez.

Peritonit Nedir?

Periton, karın boşluğunun iç yüzeyini ve karın içindeki organların (mide, bağırsaklar, karaciğer, dalak gibi) dış yüzeyini örten ince, kaygan bir zar tabakasıdır. Peritonit, bu zarın iltihaplanmasıdır. Genellikle karın içindeki bir organın delinmesi (perforasyon) sonucu bağırsak içeriği, mide asidi veya bakterilerin normalde steril olan karın boşluğuna geçmesiyle gelişir. Bazen belirgin bir delinme olmadan da, özellikle ileri karaciğer hastalığı zemininde, karın içi sıvının kendiliğinden enfekte olmasıyla ortaya çıkabilir. Her iki durumda da peritonit, hızlı değerlendirme ve tedavi gerektiren ciddi bir tablodur.

Peritonit Neden Olur? Nedenleri Nelerdir?

Peritonit nedenleri iki ana grupta incelenir: bir organın delinmesine bağlı (sekonder) peritonit ve delinme olmadan gelişen (spontan/primer) peritonit.

Sekonder peritonitin en sık görülen nedenleri arasında şunlar sayılabilir:

• Apandisit perforasyonu: Tedavi edilmeyen veya geç fark edilen apandisit, apendiksin patlamasına ve iltihabın karın boşluğuna yayılmasına yol açabilir.
• Mide veya on iki parmak bağırsağı ülseri perforasyonu: Derin bir ülserin duvarı delmesi sonucu mide içeriği karın boşluğuna geçer.
• Divertikülit perforasyonu: Kalın bağırsaktaki küçük keseciklerin (divertikül) iltihaplanıp delinmesi.
• Safra kesesi veya safra yolu hastalıkları: Şiddetli iltihaplanma sonucu safra kesesinin delinmesi.
• Ameliyat sonrası komplikasyonlar: Karın ameliyatları sonrasında bağırsak dikişlerinin (anastomoz) açılması.
• Karın travması: Bıçaklanma, ateşli silah yaralanması veya künt travmalar sonucu iç organ yaralanması.
• Pankreatit: Ağır seyirli akut pankreatit, komşu dokularda iltihaba ve nadiren peritonite yol açabilir.

Primer (spontan) peritonitin en tipik örneği, ileri karaciğer sirozu ve buna bağlı asiti (karın içi sıvı birikimi) olan hastalarda gelişen spontan bakteriyel peritonittir. Bu durumda bağırsaklardaki bakteriler, karın içindeki sıvıya geçerek enfeksiyona yol açar; belirgin bir delinme yoktur. Periton diyalizi uygulanan hastalarda da kateter yoluyla enfeksiyon gelişebilir.

Peritonit Belirtileri Nelerdir?

Peritonitin en belirgin bulgusu, ani başlayan ve zamanla şiddetlenen karın ağrısıdır. Bu ağrının bazı tipik özellikleri şunlardır:

• Hareketle, öksürükle veya karına dokunmakla artar; hasta kıpırdamaktan kaçınır.
• Karın kasları refleks olarak kasılır, karın dokunulduğunda "tahta gibi" sert hissedilir.
• Elin karından ani çekilmesiyle ağrının belirgin şekilde artması (rebound hassasiyet) tipik bir bulgudur.
• Ateş, titreme, kalp atımında hızlanma eşlik edebilir.
• Bulantı, kusma, iştahsızlık ve bağırsak hareketlerinde durma (kabızlık, gaz çıkaramama) sık görülür.
• İlerleyen tabloda tansiyon düşüklüğü, bilinç bulanıklığı ve genel durumda hızlı bozulma görülebilir; bu, acil müdahale gerektiren bir alarm bulgusudur.

Spontan bakteriyel peritonitte belirtiler daha sinsi seyredebilir; bazı hastalarda sadece hafif karın rahatsızlığı, ateş veya genel durumda açıklanamayan bir kötüleşme dışında belirgin bulgu olmayabilir. Bu nedenle siroz ve asiti olan hastalarda herhangi bir yeni şikâyet ciddiye alınmalıdır.

Peritonit Nasıl Teşhis Edilir?

Peritonit tanısı öncelikle hastanın hikâyesi ve karın muayenesiyle konur; karın sertliği ve rebound hassasiyet doktor için önemli ipuçlarıdır. Tanıyı desteklemek ve nedeni bulmak amacıyla şu tetkikler kullanılır:

• Kan tahlilleri: Beyaz küre sayısı, CRP gibi iltihap belirteçleri genellikle yükselir; böbrek ve karaciğer fonksiyonları da değerlendirilir.
• Görüntüleme: Ayakta direkt karın grafisi, delinen bir organdan çıkan serbest havayı gösterebilir. Bilgisayarlı tomografi (BT), perforasyon yerini ve iltihabın yaygınlığını daha net ortaya koyar.
• Ultrasonografi: Karın içi sıvı birikimini ve bazı odak noktalarını gösterebilir.
• Parasentez: Karın içinde sıvı (asit) varsa, ince bir iğneyle örnek alınarak hücre sayımı ve kültür yapılır; spontan bakteriyel peritonit tanısı büyük ölçüde bu yöntemle konur.

Peritonit şüphesi yüksekse, görüntüleme sonucu beklenirken bile tedavi çoğu zaman gecikmeden başlatılır; çünkü zaman kaybı doğrudan sonucu etkiler.

Peritonit Nasıl Tedavi Edilir?

Tedavi, peritonitin nedenine göre şekillenir ve mutlaka hastane ortamında yapılır.

Bir organ perforasyonuna bağlı gelişen peritonitte (apandisit, ülser, divertikül perforasyonu gibi) tedavinin temeli acil ameliyattır. Cerrahi sırasında delinme kaynağı onarılır veya çıkarılır, karın boşluğu bol miktarda serum ile yıkanır ve gerekirse dren yerleştirilir. Ameliyata eş zamanlı olarak damardan geniş spektrumlu antibiyotik tedavisi başlanır; hastanın sıvı-elektrolit dengesi yakından izlenir, ağır seyreden vakalarda yoğun bakım desteği gerekebilir.

Spontan bakteriyel peritonitte ise genellikle ameliyat gerekmez; tedavi damardan antibiyotik ile yapılır. Böbrek yetersizliği riskini azaltmak amacıyla bazı hastalara ek olarak albümin desteği verilebilir. Bu enfeksiyonu bir kez geçiren siroz hastalarında, tekrarını önlemek için hekim tarafından uzun süreli koruyucu antibiyotik önerilebilir. Tedavinin türü, süresi ve dozu tamamen hastayı değerlendiren hekimin kararına bağlıdır; bu yazıda belirtilen bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Peritonit kuşkusu, tartışmasız bir acil durumdur. Aşağıdaki belirtilerden herhangi biri varsa beklemeden en yakın acil servise gidilmeli veya 112 aranmalıdır:

• Ani başlayan, giderek şiddetlenen ve hareketle artan karın ağrısı
• Karnın dokunmaya karşı sertleşmesi, hassasiyet
• Yüksek ateş, titreme
• Israrlı bulantı-kusma, gaz ve gaita çıkaramama
• Kalp atımında hızlanma, tansiyon düşüklüğü hissi, halsizlik, bilinç bulanıklığı

Bu belirtiler "geçer mi" diye evde beklenmemelidir; peritonit tedavi edilmediğinde saatler içinde enfeksiyonun kana karışması (sepsis) ve çoklu organ yetersizliğine ilerleyebilir. Özellikle karaciğer sirozu, önceden geçirilmiş karın ameliyatı veya bilinen ülser hastalığı öyküsü olan kişilerde yeni başlayan şiddetli karın ağrısı ve ateş, mutlaka acil değerlendirme gerektirir.

Siroz Hastaları İçin Özel Uyarı

Karaciğer sirozu ve asiti olan hastalar, spontan bakteriyel peritonit açısından özel bir risk grubudur. Bu hastalarda karın ağrısı belirgin olmayabilir; sadece ateş, genel durumda kötüleşme, bilinç değişikliği veya böbrek fonksiyonlarında ani bozulma tabloya eşlik edebilir. Bu nedenle asiti olan bir hastada açıklanamayan herhangi bir kötüleşme, spontan bakteriyel peritonit yönünden değerlendirilmeyi gerektirir ve gastroenteroloji takibinde olan hastaların bu durumu ihmal etmemesi önemlidir.