Mide Ülseri Nedir? Belirtileri ve Tedavisi

Peptik ülser nedir?

Mide, kendi ürettiği asitten mukus tabakası, bikarbonat salgısı ve iyi kanlanan bir yüzey örtüsüyle korunur. Bu savunma ile asidin saldırgan etkisi arasındaki denge bozulduğunda yüzeyde bir yara açılır. Yara, yüzeyin altındaki tabakalara kadar iniyorsa buna ülser denir.

"Peptik ülser" terimi, mide ve onikiparmak bağırsağı (duodenum) yerleşimli ülserlerin ortak adıdır. Onikiparmak bağırsağı ülserleri daha sık görülür ve neredeyse tamamen iyi huyludur; mide ülserlerinde ise kötü huylu hastalığın dışlanması gerekir.

Mide ülseri neden olur?

• Helicobacter pylori: Mide yüzeyine yerleşen bu bakteri, savunma tabakasını zayıflatarak ülser oluşumunu kolaylaştırır. Dünya genelinde ülserlerin en sık nedenidir.
• Ağrı kesici ilaçlar: Aspirin ve steroid olmayan iltihap gidericiler (ibuprofen, diklofenak, naproksen gibi) mide korumasını sağlayan maddelerin üretimini azaltır. Yaşlılık, yüksek doz, uzun süre kullanım, kortizon veya kan sulandırıcı ile birlikte kullanım riski artırır.
• Sigara: Ülser gelişimini kolaylaştırır ve iyileşmeyi geciktirir.
• Ağır hastalık tabloları: Yoğun bakımda izlenen hastalarda strese bağlı yüzey hasarı ve ülser gelişebilir.
• Nadir nedenler: Aşırı asit üretimine yol açan Zollinger-Ellison sendromu, Crohn hastalığı, bazı virüsler ve radyoterapi.
• Nedeni bulunamayanlar: H. pylori ve ağrı kesici dışlandığı hâlde ülseri olan hastaların oranı son yıllarda artmıştır; bu grupta ayrıntılı inceleme gerekir.

Uzun yıllar boyunca ülserin stres ve baharatlı yiyeceklerden kaynaklandığı düşünülmüştür. Bugün biliyoruz ki bunlar şikâyetleri artırabilir ancak ülserin kendisini oluşturmaz.

Mide ülseri belirtileri nelerdir?

• Ağrı: Mide çukurunda yanma veya kemirme tarzındadır. Onikiparmak bağırsağı ülserinde tipik olarak yemekten iki-beş saat sonra ve gece yarısı ortaya çıkar, yemek veya antasit almakla geçici olarak hafifler. Mide ülserinde ise ağrı yemekle artabilir.
• Erken doyma ve şişkinlik.
• Bulantı, bazen kusma.
• İştahsızlık ve kilo kaybı: Özellikle mide yerleşimli ülserlerde görülebilir.
• Belirtisiz seyir: Ağrı kesici kullanan yaşlı hastalarda ülser hiç ağrı yapmadan doğrudan kanama ile ortaya çıkabilir. Bu, gözden kaçmaması gereken önemli bir durumdur.

Hangi belirtiler acil sayılır?

• Kanlı kusma veya telve görünümünde kusma: Üst sindirim sistemi kanamasının işaretidir.
• Siyah, katran kıvamında, keskin kokulu dışkı: Sindirilmiş kanın işaretidir.
• Baş dönmesi, çarpıntı, bayılma hissi: Kan kaybına bağlı olabilir.
• Ani başlayan, çok şiddetli, tüm karına yayılan ağrı ve karnın tahta gibi sertleşmesi: Ülserin delinmesini düşündürür; acil cerrahi değerlendirme gerektirir.
• Dinmeyen kusma ve yediklerinin geri gelmesi: Mide çıkışının tıkandığını gösterebilir.

Mide ülseri nasıl teşhis edilir?

• Endoskopi (gastroskopi): Kesin tanı yöntemidir. Ülserin yeri, boyutu ve kanama riski doğrudan değerlendirilir.
• Biyopsi: Mide yerleşimli ülserlerden kötü huylu hastalığı dışlamak için doku örneği alınır. Aynı örneklerden H. pylori de araştırılabilir.
• H. pylori testleri: Endoskopi yapılmayan hastalarda üre nefes testi veya dışkıda antijen testi kullanılır.
• Kan testleri: Tam kan sayımı ile kansızlık, demir ve ferritin ile gizli kan kaybı değerlendirilir.
• Kontrol endoskopisi: Mide yerleşimli ülserlerde iyileşmenin doğrulanması için genellikle tedavi sonrası endoskopi tekrarlanır. Onikiparmak bağırsağı ülserlerinde bu genellikle gerekmez.

Mide ülseri tedavisi nasıl yapılır?

Tedavi iki hedefe yöneliktir: yarayı iyileştirmek ve nedeni ortadan kaldırarak tekrarını önlemek.

• Asit baskılayıcı tedavi: Proton pompa inhibitörleri ülser iyileşmesinin temelidir; genellikle dört-sekiz haftalık kürler hâlinde kullanılır.
• H. pylori eradikasyonu: Bakteri saptanırsa antibiyotik kombinasyonu ile tedavi edilir. Tedavi sonunda başarının testle doğrulanması gerekir; bu adım sık atlanır ve tekrarların önemli bir nedenidir.
• Ağrı kesicinin kesilmesi: Mümkünse ilaç bırakılır; zorunluysa en düşük dozda sürdürülür ve koruyucu tedavi eklenir.
• Sigaranın bırakılması: İyileşme süresini kısaltır ve tekrar riskini azaltır.
• Endoskopik tedavi: Kanayan ülserlerde kanama endoskopi sırasında durdurulabilir; çoğu hastada cerrahiye gerek kalmaz.
• Cerrahi: Günümüzde nadiren gerekir; delinme, endoskopiyle durdurulamayan kanama ve mide çıkışı tıkanıklığında uygulanır.

Ülser komplikasyonları nasıl gelişir?

Ülserin ciddiyeti, boyutundan çok komplikasyon yapıp yapmadığıyla ölçülür.

• Kanama: En sık komplikasyondur. Ülser yatağındaki bir damarın aşınmasıyla oluşur. Kanlı kusma, siyah dışkı, halsizlik, çarpıntı ve baş dönmesiyle kendini gösterir. Çoğu hastada kanama endoskopi sırasında durdurulabilir.
• Delinme (perforasyon): Ülserin duvarı tümüyle aşındırmasıyla mide içeriği karın boşluğuna dökülür. Ani başlayan, çok şiddetli ağrı ve karnın tahta gibi sertleşmesi tipiktir; acil cerrahi gerektirir.
• Penetrasyon: Ülserin komşu organa, örneğin pankreasa doğru ilerlemesidir. Ağrının karakter değiştirip sırta vurması ve ağrı kesicilere yanıtın azalması uyarıcıdır.
• Mide çıkışı tıkanıklığı: Uzun süreli ülser ve iyileşme sürecindeki büzülme mide çıkışını daraltabilir. Yemek sonrası kusma, erken doyma ve kilo kaybıyla seyreder.

Ağrı kesici kullanan yaşlı hastalarda bu komplikasyonların hiçbir ağrı olmadan, doğrudan kanama ile ortaya çıkabileceğini yinelemek gerekir. Ağrının olmaması ülser olmadığı anlamına gelmez.

Kimlerde koruyucu tedavi gerekir?

Ağrı kesici kullanması zorunlu olan hastalarda ülser gelişimini önlemek için koruyucu asit baskılayıcı verilmesi gündeme gelir. Karar, kişinin risk yüküne göre alınır.

• Geçmişte ülser veya ülser kanaması öyküsü: En güçlü risk faktörüdür.
• İleri yaş: Risk yaşla birlikte belirgin şekilde artar.
• Birlikte kullanılan ilaçlar: Kortizon, kan sulandırıcılar, düşük doz aspirin ve bazı antidepresanlarla birlikte kullanım riski çoğaltır.
• Yüksek doz veya uzun süreli kullanım.
• Eşlik eden ağır hastalıklar: Kalp, böbrek ve karaciğer hastalıkları riski artırır.

Bu hastalarda ayrıca H. pylori taraması yapılması ve bakteri varsa ağrı kesiciye başlanmadan önce tedavi edilmesi önerilir.

Ülserde beslenme nasıl olmalı?

Ülser iyileşmesini hızlandıran özel bir diyet yoktur; beslenme şikâyetleri azaltmaya yöneliktir.

• Öğün düzeni: Az ve sık öğünler, uzun açlıklardan kaçınmak.
• Alkol: Kesilmesi önerilir; yüzeyi doğrudan tahriş eder.
• Kahve ve baharat: Ülseri oluşturmazlar ancak şikâyeti artıran kişilerde sınırlandırılabilir.
• Süt: Anlık rahatlama sağlar ama sonrasında asit salgısını artırdığından tedavi amaçlı önerilmez.
• Gece öğünü: Yatmadan hemen önce yemek gece ağrısını artırabilir; son öğünle uyku arasında birkaç saat bırakmak yararlıdır.

Tedaviden sonra ne yapılmalı?

Tedavi tamamlandıktan sonra üç adım önemlidir: H. pylori tedavisi alındıysa bakterinin yok olduğunun uygun bir testle doğrulanması, mide yerleşimli ülserlerde iyileşmenin endoskopiyle gösterilmesi ve ağrı kesici kullanımının kalıcı olarak gözden geçirilmesi. Bu üç adım tamamlandığında ülserin tekrarlama olasılığı belirgin biçimde azalır.