Pankreatit Nedir? Belirtileri, Nedenleri ve Tedavisi

Pankreas ne işe yarar?

Pankreas, midenin arkasında yer alan yaklaşık 15 santimetre uzunluğunda bir bezdir ve iki ayrı görevi vardır. Birincisi sindirim enzimleri üretmektir: lipaz yağları, amilaz karbonhidratları, proteazlar proteinleri parçalar. Bu enzimler pankreas kanalıyla ince bağırsağa boşalır. İkincisi hormon üretimidir; insülin ve glukagon kan şekerinin düzenlenmesini sağlar.

Pankreatitte bu enzimler bağırsağa ulaşmadan bezin içinde etkinleşir ve pankreası kendi kendini sindirmeye başlar. Ortaya çıkan iltihap yalnızca bezle sınırlı kalmayabilir; ağır olgularda tüm vücudu etkileyen bir yanıt gelişir.

Pankreatit neden olur?

• Safra kesesi taşları: En sık nedendir. Keseden çıkan küçük taşlar, safra ve pankreas kanallarının bağırsağa açıldığı ortak ağzı tıkayarak enzimlerin geri basmasına yol açar.
• Alkol: İkinci sıradaki nedendir. Hem akut atakları başlatır hem de yıllar içinde kronik pankreatite yol açar.
• Yüksek trigliserit: Genellikle çok belirgin yükseklikler pankreatit tetikler; bu grup hastalarda kan yağlarının kontrolü tedavinin merkezindedir.
• ERCP sonrası: İşlemin bilinen bir komplikasyonudur; koruyucu önlemlerle riski azaltılır.
• İlaçlar: Bazı ilaçlar pankreatit yapabilir; ilaç listesinin gözden geçirilmesi tanı sürecinin parçasıdır.
• Diğer nedenler: Yüksek kan kalsiyumu, karın travması, bazı virüsler, otoimmün pankreatit, kalıtsal nedenler ve pankreas kanalını daraltan tümörler.
• Nedeni bulunamayanlar: Bir bölüm hastada ilk incelemede neden bulunamaz; bu hastalarda endoskopik ultrason ile gözden kaçan küçük taş ve çamur araştırılır.

Pankreatit belirtileri nelerdir?

En belirgin bulgu ağrıdır. Ağrı tipik olarak mide çukurunda veya karnın üst kısmında başlar, sırta kuşak gibi vurur, saatler içinde şiddetlenir ve öne doğru eğilip dizleri karna çekmekle kısmen hafifler. Yatar pozisyonda genellikle artar.

Ağrıya sıklıkla eşlik edenler: bulantı ve dinmeyen kusma, karında gerginlik ve şişkinlik, ateş, hızlı nabız ve halsizlik. Safra yolu tıkanıklığı eşlik ediyorsa sarılık görülebilir. Ağır olgularda tansiyon düşüklüğü, idrar miktarında azalma ve nefes darlığı gelişir.

Pankreatit nasıl teşhis edilir?

Tanı için üç ölçütten en az ikisinin bulunması aranır:

• Tipik karın ağrısı: Yukarıda tarif edilen özelliklerde, ani başlayan, sürekli ağrı.
• Enzim yüksekliği: Kanda lipaz veya amilaz düzeyinin normalin üst sınırının üç katını aşması. Lipaz daha özgüldür ve daha uzun süre yüksek kalır.
• Görüntüleme bulgusu: Ultrason, tomografi veya MR'da pankreatit ile uyumlu değişiklikler.

Karın ultrasonu her hastaya yapılır; amacı pankreası değerlendirmekten çok safra taşı olup olmadığını göstermektir, çünkü bu bulgu tedavi yolunu doğrudan değiştirir. Tomografi genellikle ilk saatlerde değil, tablo beklendiği gibi seyretmediğinde veya komplikasyon düşünüldüğünde çekilir; erken dönemde çekilen tomografi nekrozun boyutunu olduğundan az gösterebilir.

Hastalığın ağırlığı nasıl belirlenir?

Ağırlık; organ yetmezliğinin varlığı ve süresi ile yerel komplikasyonların gelişip gelişmediğine göre sınıflandırılır. Kalıcı organ yetmezliği olan hastalar ağır grup olarak değerlendirilir ve yoğun bakım koşullarında izlenir. Yaş, eşlik eden hastalıklar, obezite ve ilk saatlerdeki laboratuvar bulguları riski etkiler.

Sık yapılan bir yorum hatasını yinelemek gerekir: enzim düzeyi ile hastalığın ağırlığı arasında ilişki yoktur. Lipazı çok yüksek bir hasta hafif, sınırda yüksek bir hasta ağır seyredebilir.

Pankreatit tedavisi nasıl yapılır?

Akut pankreatitin özgül bir ilacı yoktur; tedavi destekleyicidir ve iyi uygulandığında sonucu belirler.

• Sıvı tedavisi: Damar yolundan dengeli sıvı verilir. Son yıllarda çok agresif sıvı yüklemesi yerine ölçülü ve yanıta göre ayarlanan sıvı yaklaşımı benimsenmiştir.
• Ağrı kontrolü: Yeterli ağrı kesici verilmesi tedavinin temel parçasıdır.
• Beslenme: Uzun süreli açlık artık önerilmemektedir; hasta tolere ettiği anda ağızdan beslenmeye geçilir. Ağızdan beslenemeyen hastalarda tüple bağırsak beslenmesi tercih edilir.
• Antibiyotik: Enfeksiyon kanıtı olmadan koruyucu amaçlı antibiyotik verilmesi önerilmemektedir.
• Nedene yönelik girişim: Safra yolu tıkanıklığı veya safra yolu enfeksiyonu varsa ERCP ile taş çıkarılır. Safra taşına bağlı hafif pankreatitte safra kesesinin aynı yatışta ya da kısa süre içinde alınması tekrarları önler.

Pankreatitin komplikasyonları nelerdir?

Ağır seyreden olgularda sorun bezle sınırlı kalmaz ve izlem hastane koşullarında sürer.

• Nekroz: Pankreas dokusunun bir bölümünün kanlanmasının bozulup ölmesidir. Enfekte olmadıkça çoğu zaman girişimsel işlem gerektirmez; enfeksiyon geliştiğinde önce en az girişimsel yöntemler tercih edilir.
• Sıvı koleksiyonları ve psödokist: Bez çevresinde sıvı birikimleri oluşabilir. Küçük ve şikâyet vermeyenler kendiliğinden gerileyebilir; büyük olanlar ve basıya yol açanlar boşaltılabilir.
• Organ yetmezliği: Solunum, dolaşım ve böbrek işlevlerinde bozulma ağır hastalığın tanımlayıcı bulgusudur ve yoğun bakım izlemi gerektirir.
• Damarsal sorunlar: Komşu damarlarda tıkanma ya da yalancı anevrizma gelişebilir; kanamaya yol açabilir.
• Şeker metabolizması: Ağır ataklardan sonra kalıcı diyabet gelişebilir.

Otoimmün pankreatit nedir?

Nedeni bulunamayan pankreatitlerin bir bölümünde altta yatan tablo otoimmün pankreatittir. Bu hastalık, pankreasta bir kitle görünümü oluşturabildiği için pankreas kanseriyle karışabilir; ayırımın doğru yapılması tedaviyi tümüyle değiştirdiğinden önemlidir.

Tipik olarak ağrısız sarılık, kilo kaybı ve görüntülemede bezin yaygın şişmesiyle karşımıza çıkar. Kanda IgG4 düzeyi bir grup hastada yükselir ancak tek başına tanı koydurucu değildir. Endoskopik ultrason eşliğinde alınan doku örneği tanının kesinleşmesinde kritik rol oynar. Hastalık kortizon tedavisine belirgin yanıt verir; bu yanıtın izlenmesi de tanının parçasıdır. Tanının atlanması gereksiz cerrahiye, tersi durumda ise kanser tanısının gecikmesine yol açabileceği için değerlendirme deneyimli merkezlerde yapılmalıdır.

Kronik pankreatit nedir?

Kronik pankreatit, bezin tekrarlayan ya da sürekli iltihap sonucu kalıcı olarak hasarlandığı tablodur. Zamanla dokuda sertleşme ve kireçlenmeler oluşur, kanal yapısı bozulur.

• Ağrı: Karın üst kısmında süregen ya da ataklar hâlinde ağrı en zorlayıcı belirtidir.
• Yağ emilim bozukluğu: Enzim üretimi azaldığında yağlı, parlak, kötü kokulu ve suda dağılan dışkılama, kilo kaybı ve yağda çözünen vitamin eksiklikleri görülür. Tedavide ağızdan enzim desteği kullanılır.
• Şeker hastalığı: Hormon üreten hücrelerin de kaybıyla diyabet gelişebilir.
• Risk faktörleri: Alkol ve sigara başlıcalarıdır; sigara bağımsız ve güçlü bir risk faktörüdür, bırakılması hastalığın seyrini olumlu etkiler.
• Uzun dönem izlem: Kronik pankreatitte pankreas kanseri riski toplum geneline göre artmıştır; bu nedenle düzenli takip önerilir.

Nüksü önlemek için ne yapılmalı?

Tekrarı önlemenin yolu nedeni ortadan kaldırmaktan geçer: safra taşı varsa kesenin alınması, alkole bağlı olgularda alkolün tümüyle bırakılması, trigliserit yüksekliğinde beslenme düzeni ve ilaç tedavisiyle kan yağlarının hedefe getirilmesi. Sigaranın bırakılması hem akut atak riskini hem de kronik pankreatite ilerlemeyi azaltır. Nedeni bulunamayan hastalarda, taburculuk sonrası ileri inceleme planlanması gerekir.